Ο αρχαιολόγος Γιάννος Κουράγιος μιλάει για την ανακάλυψη ενός από τα σημαντικότερο ιερά στο Αιγαίο.
Μόλις ένα ναυτικό μίλι από τη νοτιοδυτική ακτή της Αντιπάρου βρίσκεται το νησάκι του Δεσποτικού. Εκεί πριν από 20 χρόνια ανακαλύφθηκε ένα μεγάλης έκτασης αρχαίο ιερό του Απόλλωνα. Σήμερα η ανασκαφή και η αναστήλωση συνεχίζονται και νέοι θησαυροί βγαίνουν στην επιφάνεια. Ο επικεφαλής της ανασκαφής, αρχαιολόγος Γιάννος Κουράγιος μας μίλησε για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του Δεσποτικού.
Πώς ξεκίνησε η δική σας ιστορία με το Δεσποτικό;
Γιάννος Κουράγιος: Πήγα πρώτη φορά να δω τον χώρο το 1996 μετά από πρόσκληση της Ντόλλυς Γουλανδρή (σ.σ. πρόεδρος του Ιδρύματος Γουλανδρή και ιδρύτρια του Mουσείου Kυκλαδικής Tέχνης). Εκεί υπήρχε μια μάντρα όπου ήταν εμφανές ότι πάνω της είχαν εντοιχιστεί αρχαία μάρμαρα. Κατάλαβα ότι επρόκειτο για κομμάτια από αρχαίο ναό. Η ανασκαφή έγινε πιο συστηματική από το 2000-2001, με τη βοήθεια φοιτητών από την Αμερική και την Ιταλία, οπότε μεταφέραμε τη μάντρα και αποκαλύφθηκε το ιερό.
Τι είναι αυτό που κάνει τον συγκεκριμένο αρχαιολογικό χώρο τόσο σημαντικό;
Πρόκειται για ένα πολύ μεγάλο ιερό, μεγαλύτερο και από της αρχαϊκής Δήλου, το οποίο μάλιστα αποκαλύπτει και κάποια γεωπολιτικά θέματα. Φαίνεται λοιπόν πως η Πάρος επέλεξε να ιδρύσει το ιερό αυτό προκειμένου να πάρει την κυριαρχία της περιοχής που μέχρι τότε είχε η Νάξος, η οποία έλεγχε και το ιερό της Δήλου. Έτσι, παρόλο που στην Πάρο υπήρχε ήδη ιερό του Πυθίου Απόλλωνα και του Δηλίου Απόλλωνα, ίδρυσαν και αυτό, έξω από την πόλη. Η ανακάλυψη του συγκεκριμένου χώρου βάζει μια νέα θέση στον αρχαιολογικό χάρτη των Κυκλάδων. Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθός του, αρκεί να πούμε ότι στη χερσόνησο του Δεσποτικού έχουν βρεθεί 24 κτίρια και άλλα 10 στο νησάκι Τσιμηντήρι, που κάποτε ενωνόταν με το Δεσποτικό. Επίσης, πρόκειται για ένα πολύ καλά οργανωμένο ιερό. Περιλαμβάνει τον ναό, που αποτελείται από δύο δωμάτια, και το τελετουργικό εστιατόριο με τρία δωμάτια. Υπάρχουν επίσης οικιακά συγκροτήματα όπου έμεναν το ιερατείο και η φρουρά, αποθήκες, λουτρό κ.λπ. Η ανασκαφή είναι ακόμα σε εξέλιξη και αυτή τη στιγμή συνεχίζεται η έρευνα για ένα μεγάλο σύστημα δεξαμενών. Σε τουλάχιστον 300 αγγεία που βρήκαμε θαμμένα υπάρχουν τα γράμματα ΑΠ, οπότε προκύπτει ότι εκεί λατρευόταν ο Απόλλωνας, ενώ έχουν βρεθεί και γύρω στα 85 θραύσματα από αγάλματα κούρων.
Το Δεσποτικό ήταν ένα κατοικημένο νησί στην αρχαιότητα ή αποτελούσε μόνο τόπο λατρείας;
Πιστεύω ότι είτε δεν υπήρχε οικισμός είτε δεν τον έχουμε βρει ακόμα. Φαίνεται πως ήταν ένας σταθμός ανεφοδιασμού, όπως πολλά άλλα ιερά που βρίσκονταν σε καίριες θέσεις. Μάλιστα, οι κούροι που έχουν βρεθεί δεν είναι μόνο παριανοί, αλλά και από τη Μικρά Ασία και άλλα μέρη, που σημαίνει ότι ήταν ένα γνωστό ιερό της εποχής στο οποίο έκαναν στάση όσοι κατέβαιναν από βόρεια προς την αφρικανική ήπειρο. Το ιερό πιθανότατα καταστράφηκε από τον Μιλτιάδη στην εκστρατεία του εναντίον των Παρίων. Πριν φτάσει στην Πάρο ο Μιλτιάδης κατέστρεψε τον χώρο, γιατί τα αγάλματα βρέθηκαν σπασμένα. Μετά από μερικά χρόνια το ιερό ανακατασκευάστηκε με κομμάτια από τους κούρους ως πρώτη ύλη. Αργότερα, κατά τα ρωμαϊκά χρόνια, με την άνοδο της κυριαρχίας της Αθήνας και την πτώση της Πάρου, εγκαταλείφθηκε και χρησιμοποιήθηκε μάλλον ως οικισμός. Τέλος, πριν από τον Μεσαίωνα πειρατές έφτιαξαν εδώ έναν μικρό οικισμό χρησιμοποιώντας πολλά από τα κομμάτια του ναού.
Μπορεί κάποιος να επισκεφθεί τον χώρο σήμερα;
Μπορεί, με την έννοια ότι δεν απαγορεύεται, όμως δεν είναι ακόμα οργανωμένα επισκέψιμος. Το μόνο που υπάρχει είναι ένας φύλακας, ενώ έχει γίνει και ένας διάδρομος για να μπορούν να περιηγούνται όσοι θέλουν να δουν τον χώρο, αλλά εκκρεμεί να δημιουργηθεί ένα μικρό φυλάκιο για να κόβονται εισιτήρια. Υπάρχουν δυσκολίες, γιατί το νησάκι δεν έχει ρεύμα και νερό, όμως κατά τη γνώμη μου, μόνο αν γίνει επισκέψιμος ο χώρος θα διατηρηθεί. Επιπλέον, είναι ένα εξαιρετικό μέρος για να επισκεφθεί κανείς, γιατί είναι ένα παρθένο νησί με ένα σπουδαίο αρχαίο ιερό, ενώ έχει μεγάλο ενδιαφέρον να βλέπουν οι επισκέπτες τους τεχνίτες να δουλεύουν για την αναστήλωση, να παρακολουθούν τον ναό να "ζωντανεύει".
Πότε εκτιμάτε ότι θα τελειώσουν οι εργασίες;
Ελπίζω ότι του χρόνου θα μπορούμε να τον παραδώσουμε, υπό την προϋπόθεση, βέβαια, ότι δε θα ανακαλύψουμε κάτι άλλο στην πορεία! Με την ευκαιρία, θα ήθελα να σημειώσω το πόσο ουσιαστική ήταν η στήριξη με χορηγίες από το Ίδρυμα Π&Α Κανελλοπούλου, το Ίδρυμα Α.Γ.Λεβέντη, το Σύλλογο "Φίλοι της Πάρου", το Ίδρυμα Ι. Λάτση, τη Lamda Development, πολλούς ιδιώτες όπως τους Μάριον και Ηλία Στασινοπούλου, καθώς και τον Θανάση και τη Μαρίνα Μαρτίνου (ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ), που κάλυψαν το μεγαλύτερο μέρος του κόστους αναστήλωσης..Επίσης, ο Δήμος Πάρου και ο Δήμος Αντιπάρου, στον οποίο ανήκει διοικητικά το νησάκι, έχουν βοηθήσει πολύ.
