Με περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες πορείας, ο Yohji Yamamoto έχει διαμορφώσει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες σχεδιαστικές υπογραφές στη σύγχρονη μόδα. Το μαύρο, οι ασύμμετρες γραμμές, οι χαλαρές σιλουέτες και η εσκεμμένη ατέλεια συνθέτουν έναν κόσμο που αμφισβήτησε τις καθιερωμένες αντιλήψεις για την ομορφιά και την κομψότητα. Με αφορμή τη βράβευσή του με το Outstanding Achievement Award στα The Fashion Awards, θυμόμαστε την πορεία και την παρακαταθήκη ενός δημιουργού που ακολούθησε τον δικό του δρόμο.
Στα 81 του, εξακολουθεί να βρίσκεται στο κέντρο της δημιουργικής διαδικασίας, να ταξιδεύει στο Παρίσι για τις συλλογές του και να επιμένει σε μια αισθητική που δεν προσπάθησε ποτέ να γίνει εύκολη ή αρεστή σε όλους. Τώρα, το British Fashion Council έρχεται να αναγνωρίσει αυτή την πορεία, απονέμοντάς του το Outstanding Achievement Award στα φετινά Fashion Awards, για τη συμβολή του στην παγκόσμια μόδα και τη διαχρονική επιρροή του στη σύγχρονη σχεδιαστική σκέψη.
Ο άνθρωπος που είπε "όχι" στην τελειότητα
Όταν ο Yamamoto παρουσίασε για πρώτη φορά συλλογή στο Παρίσι, το 1981, η αντίδραση δεν ήταν ακριβώς αυτή που θα περίμενε κανείς σήμερα από έναν θρύλο της μόδας.
Τα μοντέλα περπάτησαν ξυπόλυτα στην Cour Carrée του Λούβρου, φορώντας μαύρα ρούχα που έμοιαζαν σκόπιμα φθαρμένα, με σκισίματα, ασύμμετρες γραμμές και τελειώματα που έδειχναν ανολοκλήρωτα. Σε μια εποχή που η μόδα κινούνταν ανάμεσα στην αυστηρή bourgeois κομψότητα και τον θεαματικό μαξιμαλισμό σχεδιαστών όπως ο Thierry Mugler και ο Claude Montana, η εικόνα του Yamamoto έμοιαζε σχεδόν ανατρεπτική.
Ο Τύπος αντέδρασε έντονα. Οι δημιουργίες του χαρακτηρίστηκαν ακόμη και "αντι-μόδα", ενώ οι γυναίκες που φορούσαν τα ρούχα του απέκτησαν το παρατσούκλι "κοράκια", εξαιτίας της κυριαρχίας του μαύρου.
Αυτό που τότε θεωρήθηκε παράξενο, σήμερα αποτελεί βασικό λεξιλόγιο της μόδας: oversized σιλουέτες, ασυμμετρία, deconstruction, ακατέργαστα τελειώματα και ρούχα που δεν ακολουθούν απαραίτητα τις γραμμές του σώματος.
Ο Yamamoto δεν προσπάθησε να κάνει το σώμα να χωρέσει μέσα στο ρούχο. Έκανε το αντίθετο. Άφησε το ρούχο να αποκτήσει τη δική του κίνηση.
Γιατί φοράει τόσο μαύρο;
Το μαύρο είναι ίσως το πρώτο πράγμα που σκεφτόμαστε όταν ακούμε το όνομά του. Και δεν πρόκειται απλώς για μια αισθητική εμμονή.
Ο Yamamoto μεγάλωσε στο Τόκιο, δίπλα στη μητέρα του, Fumi, η οποία ήταν μοδίστρα. Μετά τον θάνατο του πατέρα του στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκείνη εργάστηκε σκληρά για να τον μεγαλώσει και τελικά έγινε μια από τις σημαντικότερες παρουσίες στη ζωή και την επαγγελματική του πορεία.
Ο ίδιος συνδέει την αυστηρότητα του στιλ του με τη μητέρα του, η οποία ντυνόταν πάντα λιτά. Όταν άρχισε να σχεδιάζει, απέρριψε τα έντονα χρώματα και τα διακοσμητικά στοιχεία που έβλεπε στο εργαστήριο όπου εργαζόταν μαζί της. Το μαύρο έγινε η δική του γλώσσα.
Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και ο ίδιος εμφανίζεται σχεδόν πάντα ντυμένος στα μαύρα. Η προσωπική του εικόνα και η αισθητική των συλλογών του μοιάζουν να αποτελούν ένα ενιαίο έργο.
Η ασυμμετρία ως νέα μορφή ομορφιάς
Αν το μαύρο είναι το χρώμα του, η ασυμμετρία είναι μία από τις βασικές αρχές του.
Ένα σακάκι μπορεί να πέφτει διαφορετικά από τη μία πλευρά, μια φούστα να καλύπτει μόνο το ένα πόδι, ένα στρίφωμα να μοιάζει ανολοκλήρωτο. Στα χέρια του Yamamoto, το "λάθος" γίνεται σκόπιμο και η ατέλεια αποκτά αισθητική αξία.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται συχνά με την ιαπωνική φιλοσοφία του wabi-sabi, που αναγνωρίζει την ομορφιά στην παροδικότητα και την ατέλεια. Η Yuniya Kawamura, καθηγήτρια κοινωνιολογίας στο Fashion Institute of Technology της Νέας Υόρκης, έχει περιγράψει την ασυμμετρία, τις αποδομημένες σιλουέτες και τα ανολοκλήρωτα τελειώματα του Yamamoto ως αντανάκλαση αυτής της αντίληψης.
Και αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που έκανε: έδειξε ότι ένα ρούχο δεν χρειάζεται να είναι "τέλειο" για να είναι όμορφο.
Ο σχεδιαστής που δεν χρειάστηκε ποτέ stylist
Ο Yamamoto δεν είναι απλώς ένας δημιουργός που δίνει την τελική έγκριση στις συλλογές του. Παραμένει βαθιά εμπλεκόμενος σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.
Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας των shows, τα ρούχα απλώνονται στο πάτωμα με τη σειρά που θα εμφανιστούν στην πασαρέλα. Εκείνος τα κοιτά από ψηλά, αλλάζει τη σειρά, αφαιρεί παπούτσια, προσθέτει αξεσουάρ και μετακινεί κομμάτια μέχρι να αποκτήσει την εικόνα που έχει στο μυαλό του.
Δεν χρησιμοποιεί stylist για να συνθέσει το συνολικό αποτέλεσμα. Η αισθητική της συλλογής, από το ρούχο μέχρι την τελική εικόνα του show, παραμένει δική του υπόθεση.
Ακόμη και στα fittings, η διαδικασία είναι σχεδόν τελετουργική. Για δύο μήνες πριν από κάθε συλλογή, οι patternmakers παρουσιάζουν τα prototypes και εκείνος μπορεί να περάσει ακόμη και δύο ώρες πάνω σε ένα μόνο look, τροποποιώντας το πατρόν με μολύβι ή κόβοντας ο ίδιος το ύφασμα με ψαλίδι.
Αυτό εξηγεί και γιατί η δουλειά του έχει μια συνέπεια που δύσκολα αντιγράφεται. Δεν πρόκειται μόνο για ένα αναγνωρίσιμο logo ή ένα συγκεκριμένο στιλ. Είναι μια ολόκληρη διαδικασία σκέψης.
Από το Y-3 μέχρι τη νέα γενιά
Η επιρροή του Yamamoto δεν περιορίστηκε στην high fashion. Το 2002 συνεργάστηκε με την adidas και δημιούργησε το Y-3, μια από τις πιο σημαντικές συνεργασίες ανάμεσα σε έναν avant-garde σχεδιαστή και ένα sportswear brand.
Η συνεργασία αυτή ήταν πρωτοποριακή για την εποχή και βοήθησε να αλλάξει η αντίληψη γύρω από τη σχέση πολυτέλειας και αθλητικού ντυσίματος. Ακολούθησαν συνεργασίες, μεταξύ άλλων, με τη Supreme, ενώ ο οίκος διαθέτει σήμερα διαφορετικές γραμμές που απευθύνονται σε διαφορετικά κοινά και επίπεδα τιμών.
Την ίδια στιγμή, η αισθητική του περνά σε μια νέα γενιά. Οι A$AP Rocky, Burna Boy, Offset και άλλοι καλλιτέχνες έχουν φορέσει Yohji Yamamoto, ενώ οι νεότεροι fans αναζητούν πλέον κομμάτια του οίκου ακόμη και στη second-hand αγορά. Και το ενδιαφέρον έχει μια ιδιαιτερότητα: σύμφωνα με το υλικό του προφίλ, οι celebrities που πηγαίνουν στα shows του δεν πληρώνονται για να εμφανιστούν εκεί.
Ο Yamamoto, με άλλα λόγια, κατάφερε κάτι αρκετά σπάνιο. Έγινε επιδραστικός χωρίς να γίνει συμβατικός.
Ένας σχεδιαστής που συνομιλεί με την τέχνη
Η επιρροή του δεν σταματά στη μόδα. Ο Yamamoto έχει ασχοληθεί με τη ζωγραφική, τη μουσική, την ποίηση και την πεζογραφία, ενώ έχει γράψει την αυτοβιογραφία του My Dear Bomb.
Ο κινηματογραφιστής Wim Wenders δημιούργησε το ντοκιμαντέρ Notebook on Cities and Clothes για εκείνον, ενώ ο Yamamoto είχε στενή σχέση και με τη χορογράφο Pina Bausch. Καλλιτέχνες, φωτογράφοι και χορευτές έχουν περπατήσει στις πασαρέλες του, επιβεβαιώνοντας πως το ενδιαφέρον του δεν περιορίζεται ποτέ μόνο στα ρούχα.
Ο ιστορικός μόδας και καλλιτεχνικός διευθυντής Olivier Saillard τον περιγράφει ως έναν από τους σπάνιους σχεδιαστές που αναγνωρίζονται από ανθρώπους άλλων καλλιτεχνικών πεδίων ως ισότιμοι συνομιλητές. Και ίσως αυτή είναι η καλύτερη εξήγηση για τη θέση του στην ιστορία της μόδας: ο Yamamoto δεν αντιμετωπίζει τα ρούχα ως αντικείμενα μόδας, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης καλλιτεχνικής γλώσσας.
Ξανά και πίσω πάλι
Η εικόνα του αλάνθαστου δημιουργού δεν ανταποκρίνεται απόλυτα στην πορεία του. Το 2009, η εταιρεία του κήρυξε πτώχευση και ο Yamamoto χρειάστηκε να ξεκινήσει ξανά, με τη στήριξη επενδυτικού fund.
Η επιστροφή του είναι ακόμη ένα κομμάτι της ιστορίας του. Σήμερα ο οίκος παρουσιάζεται ως εμπορικά ανανεωμένος, με περισσότερα από 200 εκατομμύρια ευρώ ετήσια έσοδα, περίπου 700 εργαζομένους και 300 σημεία λιανικής παγκοσμίως, σύμφωνα με το προφίλ του σχεδιαστή. Η ομάδα του αποδίδει αυτή την επιτυχία στην αυθεντικότητα και την ακεραιότητα που διατηρεί ο Yamamoto.
Και ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι πως ο ίδιος δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη νοσταλγία. "Μισώ τα αρχεία. Σκοτώνουν τη δημιουργικότητα", έχει πει, ενώ τη δεκαετία του 1980 έφτασε στο σημείο να καίει prototypes ώστε να μην επιστρέφει σε αυτά.
Γιατί ο Yohji Yamamoto παραμένει σημαντικός
Σήμερα πολλές από τις ιδέες που κάποτε έμοιαζαν ακραίες θεωρούνται αυτονόητες. Τα oversized ρούχα, το gender-fluid tailoring, η αποδόμηση, τα ακατέργαστα τελειώματα, η απουσία έντονων χρωμάτων και η απόσταση από την παραδοσιακή ιδέα της "κολακευτικής" σιλουέτας έχουν περάσει στη σύγχρονη μόδα. Ο Yamamoto, όμως, τα αντιμετώπισε όλα αυτά όταν δεν ήταν ακόμη αυτονόητα.
Η σπουδαιότητά του δεν βρίσκεται μόνο στο ότι δημιούργησε ένα αναγνωρίσιμο στιλ. Βρίσκεται στο ότι αμφισβήτησε τους κανόνες πάνω στους οποίους είχε χτιστεί μεγάλο μέρος της δυτικής μόδας. Έκανε το μαύρο πρωταγωνιστή, χωρίς να το κάνει ποτέ βαρετό. Έκανε την ασυμμετρία όμορφη. Έδειξε ότι το oversized μπορεί να είναι κομψό και ότι ένα ρούχο μπορεί να κρύβει το σώμα χωρίς να κρύβει την προσωπικότητα εκείνου που το φορά.
Κυρίως, απέδειξε πως ένας σχεδιαστής μπορεί να παραμένει πιστός σε μια προσωπική ιδέα για δεκαετίες χωρίς να χρειάζεται να ακολουθήσει κάθε νέα τάση.
Για αυτό και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες μετά την πρώτη του εμφάνιση στο Παρίσι, ο Yohji Yamamoto εξακολουθεί να μοιάζει σύγχρονος. Δεν προσπάθησε ποτέ να προβλέψει τι θα φορέσουμε. Προσπάθησε να μας κάνει να σκεφτούμε γιατί το φοράμε.
