Ξαφνικά μοιάζει εκτός εποχής να μιλάς για την επιστροφή των kitten heels και την τελευταία εμφάνιση των Μπραντζελίνα, ενώ όλοι γύρω σου συζητούν για τις τελευταίες νομοθετικές ρυθμίσεις στο ασφαλιστικό και τα μνημόνια του ΔΝΤ. Ναι, η σοβαρότητα είναι περισσότερο της μόδας από τα kitten heels και πιο σέξι από τα τακούνια στιλέτο. Κατά τη Μισέλ Ομπάμα, είναι «πολύ cool». Απο την Όλγα Φίλιππα

 

Καθώς στα περίπτερα και στα news stands τις τελευταίες δύο δεκαετίες στοιβάζονταν όλο και περισσότεροι τίτλοι κουτσομπολίστικων περιοδικών, οι πιο σοφιστικέ και διαβασμένοι του δυτικού κόσμου άρχισαν να κινδυνολογούν για την κρίση των πολιτιστικών αξιών και το θρίαμβο της μαζικής, εμπορικής κουλτούρας. Και η αλήθεια είναι ότι όλοι μας -κάποιοι ίσως με την πρόφαση «να είμαστε μέσα στα πράγματα» και διάθεση ελαφρώς κοροϊδευτική- μελετήσαμε συστηματικά δημοσιεύματα του τύπου «Το διαζύγιο Μενεγάκη-Λάτσιος: μια αγάπη πεθαίνει», κολλήσαμε βλέποντας μεσημεριανές εκπομπές και συγκρίναμε «σημειώσεις» την επόμενη μέρα στη δουλειά χασκογελώντας πάνω από μια κούπα καφέ. Ναι, ΟΚ, είναι πολύ πιο ευχάριστο και ανώδυνο να περνάς το βράδυ σου στο Central συζητώντας για τα αδιέξοδα φλερτ της Άνιστον και το γάμο Λιάγκα-Σκορδά, παρά να θίξεις οποιοδήποτε σοβαρό θέμα θα μπορούσε να σου χαλάσει τη διάθεση.
Οι
κινδυνολόγοι λοιπόν στήριξαν τις ανησυχίες τους για τον αφανισμό της βαθύτερης σκέψης ακριβώς σ’ αυτή την παρατήρηση: περισσότερους ανθρώπους απασχολούσε η απόχρωση στις ξανθιές ανταύγειες της τηλεπαρουσιάστριας πρωινάδικου παρά τα όσα συνέβαιναν στον κόσμο. Σε έναν κόσμο που βρισκόταν σε αναταραχή περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περίοδο τα τελευταία πενήντα χρόνια.

Πριν από δύο χρόνια όμως κάτι άρχισε να αλλάζει στην Ευρώπη, με χαρακτηριστική περίπτωση τη Μεγάλη Βρετανία, και η αλλαγή φαίνεται ότι συνεχίζεται. Οι πωλήσεις του The Economist αυξήθηκαν κατά 4,2% το πρώτο εξάμηνο του 2010 (παγκοσμίως 1,8%), ενώ του κουτσομπολίστικου Heat έπεσαν κατά 6,3% και του ΟΚ! 20,2%. Μήπως αυτά τα νούμερα είναι μια μικρή –ανεπαίσθητη είναι η αλήθεια– ένδειξη ότι το ανάλαφρο χάνει την αίγλη του και το σοβαρό ανακτά το χαμένο του κύρος; Ή μήπως πρόκειται για ένα φαινόμενο παροδικό και τυχαίο, που θα εξατμιστεί αμέσως μόλις νιώσουμε και πάλι λίγο πιο ασφαλείς; Και μήπως ο σοβαρός, που μέχρι τώρα ήταν συνώνυμο του νερντ και ξενέρωτου, γίνεται πιο θελκτικός και γοητευτικός στα μάτια μας; Είναι τυχαίο άλλωστε που επιτυχημένες καριέρες και ζηλευτά lifestyles βασίζονταν μέχρι πρόσφατα στην υπεροψία, στην έπαρση και στη φαντεζί εικόνα (ακόμα και ο κάθε πανελίστας θεωρούσε ότι κάνει κάτι σημαντικό), ενώ μετά την κρίση οι τόνοι έπεσαν και άρχισε να διαφαίνεται η ανάγκη για γνώση και ουσία; Δεν νομίζω...

 

Το νέο μας δεδομένο είναι ότι δεν μπορεί όλα στη ζωή μας να είναι fun και καλοπέραση. Τώρα καλούμαστε να σκεφτούμε τρόπους για να αντιμετωπίσουμε βασικά προβλήματα επιβίωσης, οικονομικά αδιέξοδα, μειώσεις μισθών, απολύσεις, φορολογικές επιβαρύνσεις. Και όσο αισιόδοξος άνθρωπος κι αν είσαι, η κρίση δεν μπορεί να σε αφήσει ανεπηρέαστη. Αναγκάζεσαι να βγάλεις τα ροζ γυαλιά που φορούσες στην εποχή της ευμάρειας βλέποντας τον κόσμο ανάλαφρα και χαλαρά.

Η ψυχοθεραπεύτρια Lucy Beresford, συγγραφέας του βιβλίου Something I'm not (εκδ. Duckworth), παραλληλίζει την ανάγκη μας για σοβαρότητα με ένα παιδί που χρειάζεται τους γονείς του για να το καθοδηγήσουν σωστά. «Με κάποιο τρόπο, η σοβαρότητα, η ευσυνειδησία, παρέχει ένα ψυχολογικό καταφύγιο σε καιρούς κρίσης, δίνει την ψευδαίσθηση της ασφάλειας. Μας ξυπνάει αυτή την πρωτογενή αίσθηση ότι οι γονείς έχουν τον έλεγχο, είναι αυστηροί και μας παρέχουν ασφάλεια, οπότε κάνουμε μια αυτόματη σύνδεση μεταξύ των πραγμάτων που είναι σοβαρά με εκείνα που είναι ασφαλή». Ίσως είναι ένα ένστικτο επιβίωσης απέναντι στο φόβο και στην αβεβαιότητα που μας ξυπνούν οι αμφίβολες καταστάσεις γύρω μας. Η αίσθηση ότι αν γίνουμε πιο προσεκτικοί, επιφυλακτικοί και λογικοί, δηλαδή πιο σοβαροί, αν τα ζυγίζουμε και τα αναλύουμε όλα πιο πολύ, θα μπορέσουμε να προετοιμαστούμε και να ελέγξουμε το μέλλον, ώστε να μη βρεθούμε προ εκπλήξεων.

Είναι η σοβαρότητα το νέο μαύρο;

Αυτό που καθόρισε τον πολιτισμό, την καθημερινότητα και το lifestyle μας στη σύγχρονη εποχή ήταν κυρίως ο τρόπος που καταναλώνουμε, γεγονός που μοιάζει να αλλάζει εντελώς τόσο σε εγχώριο όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύμφωνα με τη συμβουλευτική εταιρεία επιχειρήσεων Bain & Co, τα πολυτελή προϊόντα αναμένεται να σημειώσουν μείωση 7% μέχρι το τέλος του 2010, ενώ οι πωλήσεις των Porsche είναι μειωμένες κατά 58% συγκριτικά με το Σεπτέμβριο του 2007.
Ο παθολογικός καταναλωτισμός, η αλόγιστη αγορά πραγμάτων, που στην πραγματικότητα δεν ικανοποιούν καμία βασική ανάγκη παρά μόνο τη ματαιοδοξία μας και το κυνηγητό ενός
glamorous lifestyle, φαίνεται να αντικαθίστανται σιγά σιγά από την αναζήτηση ουσιαστικού νοήματος στην καθημερινότητα και στη ζωή μας. Ξαφνικά αρχίσαμε όλοι να παραμερίζουμε την απόλαυση και να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στη φροντίδα, στην υγεία, στην οικογένεια και στις σχέσεις μας. Μαζευόμαστε στα σπίτια, σε χώρους οικείους και φιλόξενους, για να συζητήσουμε για το ποιοι τελικά είμαστε, πού πάμε σ' αυτή τη ζωή, και στο τσακίρ κέφι παρακολουθούμε όλοι μαζί Το νησί και όχι το Big Brother.

Όλοι δείχνουμε να σοβαρευόμαστε, είναι όμως έτσι; Σύμφωνα με την κλινική ψυχολόγο Ιουλία Κάραλη, αυτή η στροφή στη συμπεριφορά μας γίνεται εξ ανάγκης. «Αναγκαστήκαμε να μην ξοδεύουμε αλόγιστα, γιατί δεν έχουμε πια χρήματα και οι τράπεζες δίνουν πολύ δύσκολα δάνεια πια.
Επίσης, λόγω έλλειψης χρημάτων αναγκαζόμαστε να μένουμε περισσότερο στο σπίτι, άρα να συναναστρεφόμαστε περισσότερο την οικογένειά μας και να αναπτύσσουμε πιο στενές σχέσεις. Δεν είναι ότι συνειδητοποιήσαμε ξαφνικά τι έχει σημασία, τι είναι ουσιαστικό, και αποφασίσαμε να ασχοληθούμε με αυτό. Οι συνθήκες μας ανάγκασαν. Σαφώς υπάρχουν και εκείνοι που καταναλώνουν πιο συγκρατημένα και κατόπιν σκέψης, μα πρόκειται για εκείνους που πάντα λειτουργούσαν με αυτό τον τρόπο και απλώς το εφαρμόζουν και τώρα».

 

Στροφή στην ποιότητα

Όταν η Μπιγιονσέ δήλωσε στο ABC News ότι η εκλογή του Μπάρακ Ομπάμα την έκανε να εύχεται να ήταν πιο έξυπνη, ο κόσμος της showbiz σοκαρίστηκε. Γιατί μια τόσο επιτυχημένη pop star, που με το σύζυγό της Jay-Z συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πλουσιότερα ζευγάρια του Χόλιγουντ, θέλει να ενισχύσει τον εγκέφαλό της;
Αλλάζουν οι εποχές, αλλάζουν και τα πρότυπα. Προφανώς την ενέπνευσε η προσωπικότητα του Ομπάμα, ο οποίος εκτός από πρώτος έγχρωμος πρόεδρος της Αμερικής, είναι μορφωμένος, σοβαρός οικογενειάρχης και ψύχραιμος, ακριβώς το αντίθετο δηλαδή του Τζορτζ Μπους, που κατά τη διάρκεια της θητείας του σχολιάστηκε δυσμενώς ακόμα και σε ποπ βιντεοκλίπ. Λίγο αργότερα, η Μισέλ Ομπάμα κατά την ομιλία της σε σχολείο του Λονδίνου δήλωνε ότι «το να είσαι σοβαρός και έξυπνος είναι πολύ cool», δίνοντας τον καινούργιο τόνο της εποχής, που μεταφράζεται πια σε διαφορετικού είδους συζητήσεις στις παρέες.
Πριν από μια πενταετία οποιοσδήποτε τολμούσε να ανοίξει μια συζήτηση για οικονομικά, ή είχε πάρει δάνειο πρόσφατα ή ήταν χρηματιστής ή λογιστής. Η παρέα μάλλον θα τον άκουγε για λίγο βαριεστημένη και όλοι θα απομακρύνονταν σιγά σιγά, για να βρουν κάτι πιο διασκεδαστικό για το υπόλοιπο της βραδιάς.
Στις μέρες μας όμως ένας πολύ καλός τρόπος για να τραβήξεις την προσοχή και το θαυμασμό του περίγυρου είναι να συγκρίνεις το μνημόνιο που υπέγραψε η ελληνική κυβέρνηση το 1843 με το σημερινό (και να παίξετε «βρες τις ομοιότητες». Είναι πολλές!).

Όταν το 2007 μία ομάδα οικονομολόγων δημιούργησε το site voxeu.eu για να εξηγήσουν πολύπλοκα οικονομικά θέματα με απλά λόγια ώστε να γίνουν κατανοητά από όλους, δεν περίμεναν σε καμία περίπτωση την ανταπόκριση που τελικά είχαν. Ενδεικτικά, το άρθρο τους που «ανέβηκε» το Φεβρουάριο του 2010 και συνέκρινε την πρόσφατη οικονομική κρίση με εκείνη του 1929 έχει δεχτεί μέχρι τώρα 450.000 hits.

 

Εσωτερική πολιτική

Τίποτα από τα παραπάνω φυσικά δεν έχει ανατρέψει δραματικά την καθημερινότητα και τα ενδιαφέροντά μας. Ούτε έχει χαθεί το ενδιαφέρον μας για την τελευταία –του γιατρού– εμφάνιση της Lady Gaga, ούτε προσπερνάμε δημοσιεύματα του τύπου «πώς παραμένει αδύνατη η Βικτώρια Μπέκαμ». Απλώς η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στους σοβαρούς και στους ανάλαφρους δεν είναι πια τόσο ευδιάκριτη. Δεν είναι περίεργο από τη μία να διαβάζεις κουτσομπολίστικα περιοδικά και από την άλλη Νόαμ Τσόμσκι ή οικονομικά περιοδικά, ψάχνοντας για εξηγήσεις, πληροφορίες και ιδέες, και αυτό το οξύμωρο είναι που ορίζει τη νέα μορφή σοβαρότητας.

Έχει φτάσει όμως αυτή η νέα τάση και στην Ελλάδα; Μια ένδειξη θα μπορούσε να είναι τα νούμερα τηλεθέασης της AGB. Η τηλεθέαση όλων αυτών των reality shows, των μεσημεριανάδικων και των φτηνών «κίτρινων» παραγωγών -σε αντίθεση με τις προσδοκίες των καναλιών- είναι μέχρι στιγμής εξαιρετικά χαμηλή, ενώ οι ενημερωτικές εκπομπές των καναλιών, όπως Οι Πρωταγωνιστές, Έρευνα, Οι Νέοι Φάκελοι, παρουσιάζουν εντυπωσιακά υψηλά νούμερα.
«Όλη αυτή η στροφή στην οικονομική ενημέρωση γίνεται επειδή προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει, κυρίως
γιατί μειώνονται τα έσοδα και αυξάνονται τα έξοδά μας», μας λέει η κα Κάραλη και προσθέτει: «Αν αύριο το πρωί έχουμε λεφτά θα κάνουμε τα ίδια. Η νοοτροπία δεν αλλάζει τόσο εύκολα. Οι Έλληνες χρησιμοποιούμε και το περίφημο “δε βαριέσαι” ή “μια ζωή την έχουμε”, προκειμένου να μην αναγκαστούμε να δούμε τα πράγματα σοβαρά. Άλλωστε η σοβαρότητα προϋποθέτει ωριμότητα και παιδεία, στοιχεία που δυστυχώς ως λαός δεν τα έχουμε. Από την άλλη, το να αναζητούμε διέξοδο στο χιούμορ και στην ανεμελιά είναι μια υγιής αντίδραση απέναντι στη “σοβαρότητα” της κατάστασης. Σκεφτείτε τη Σκάρλετ στο Όσα Παίρνει ο Άνεμος. Ζούσε σε περίοδο πολέμου, όμως η ανάγκη της για την ομορφιά και τον καλλωπισμό την έφερε στο σημείο να φτιάξει φόρεμα από τις κουρτίνες! Για τον ψυχισμό της αυτό ήταν αναγκαίο να κάνει».

Έστω όμως κι αν αλλάζουμε συμπεριφορά εξ ανάγκης και όχι επειδή ωριμάσαμε μέσα σε μία νύχτα, έστω κι αν πείθουμε τον εαυτό μας ότι δεν χρειαζόμαστε άλλη μια it bag, το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: Κάτι αλλάζει στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα. Τουλάχιστον τώρα την αντιμετωπίζουμε. Και αυτό μας κάνει, αν όχι πιο σοβαρούς, τουλάχιστον πιο σκεπτόμενους. Κι αυτό δεν είναι μόνο cool, αλλά και σέξι, αν σκεφτείς τον Don Draper στο Mad Men που είναι μονίμως προβληματισμένος σαν άλλος Άτλαντας που κουβαλάει τη γη στους ώμους του.

Ιούλιος 2018

>