Φλερτάρεις με like και retweets, κοινοποιείς το χωρισμό σου με status updates, γνωστοποιείς πράγματα βαθιά προσωπικά ανεξαιρέτωςσε γνωστούς, αγνώστους, αφεντικά και συναδέλφους. Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι σχέσεις ορίζονται από το σύγχρονο παγκόσμιο μάντρα «Its complicated». Από τον Γιάννη Γορανίτη.

Με τη Σοφία γνωριζόμαστε περισσότερα από 15 χρόνια. Κάνουμε παρέα, αλλά δεν είμαστε αυτό που λένε και κολλητοί. Μια Κυριακή μεσημέρι μού τηλεφώνησε και με τρεμάμενη φωνή ρώτησε: «Να ’ρθω μια βόλτα να τα πούμεΤο ερωτηματικό χάθηκε μέσα σε ένα λυγμό και η αυθόρμητη απορία μου «Τι συμβαίνει;» έμεινε αναπάντητη. Αν μου ζητούσαν να περιγράψω τη Σοφία με μία λέξη, θα χρησιμοποιούσα δύο: χαλαρή και καλοβαλμένη. Δεν θυμάμαι να την έχω δει αγχωμένη. Άβαφτη μόνο σε διακοπές. Με φόρμα σε μια μετακόμιση. Κλαμένη μόνο τότε που άνοιξαν τα φώτα στο σινεμά όταν τελείωνε το Million Dollar Baby. Αχτένιστη, όμως, ποτέ.
Ανοίγοντας την πόρτα, είδα όλα τα παραπάνω σε έναν, αν μη τι άλλο, αξιολύπητο συνδυασμό. «
Χώρισα» μου είπε κοφτά προτού καν προλάβω να τη χαιρετήσω. «Χώρισα και θέλω τη βοήθειά σου». Ομολογώ ότι σάστισα. Όχι ότι δεν ήθελα να τη βοηθήσω, αλλά μου ήταν αδύνατο να καταλάβω το λόγο που απευθύνθηκε σε μένα και όχι σε κάποια από τις φίλες της. «Φέρε το laptop, σε παρακαλώ» μου είπε, επιτείνοντας την απορία μου. «Θέλω να μπεις στο προφίλ του Π. στο Facebook και να διαβάσουμε τα μηνύματά του» συνέχισε αποφασισμένη. «Μα αυτό δεν γίνεται» προσπάθησα να τη συνετίσω. «Σε ικετεύω. Αφού ασχολείσαι μ’ αυτά, κάπως θα μπορείς να μπεις» επέμεινε.

Αρκετή ώρα και πολλά μουσκεμένα χαρτομάντιλα αργότερα, πείστηκε για το μάταιο της προσπάθειας να «χακάρουμε» το λογαριασμό του Π. Μέχρι να εξαντληθεί, όμως, η μπαταρία του laptop, έμεινε καρφωμένη στον καναπέ, διαγράφοντας κοινές τους φωτογραφίες και status updates που τον αφορούσαν, mentions στο Twitter, σχόλια στο YouTube και στο Instagram. To «Να τα πούμεείχε αναλωθεί σε ερωτήσεις τεχνικής φύσης: «Μπορώ να σβήσω μαζικά μηνύματα;» , «Πώς θα αφαιρέσω όλα τα tags από ένα άλμπουμ;», και πάει λέγοντας. Η Σοφία τελικά δεν ήθελε ψυχολογική υποστήριξη, αλλά τεχνική. Λίγες ώρες αφότου είχε βιώσει το δραματικό φινάλε μιας σχέσης, δεν επιχείρησε την αποσυμπίεση ή τη συντροφιά μιας στενής φίλης, αλλά επιδίωξε να ξεσπάσει ψηφιακά, διαγράφοντας τα online αποτυπώματα της κοινής τους διαδρομής.

Όλοι μαζί, αλλά μόνοι

Ίσως σε κάποιους η περίπτωση της Σοφίας να φαντάζει ακραία, αλλά στη βάση της δεν απέχει αρκετά από τον μέσο όρο των σύγχρονων δικτυωμένων ανθρώπων που ζουν σε μια αδιάκοπη διάδραση μέσω των social networks, συγχέοντας συχνά την πραγματική με την online ζωή∙ τους αληθινούς με τους virtual φίλους τους. Τα όρια δεν είναι πια απλώς δυσδιάκριτα, αλλά κυριολεκτικά ανύπαρκτα. Η δραστηριότητά μας στο Facebook, στο Twitter και στα υπόλοιπα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενσωματώνεται με έναν αλλόκοτο τρόπο στην καθημερινότητά μας – και τούμπαλιν. Η δημόσια εικόνα μας είναι πλέον πολύ πιο δημόσια, και οι περισσότερες δραστηριότητες πιο εκτεθειμένες και ορθάνοιχτες σε σχόλια και παρατηρήσεις. Οι σχέσεις γίνονται φαινομενικά πιο απλές, αλλά σε δεύτερη ανάγνωση εντυπωσιακά πιο πολύπλοκες. Τα laptops, τα tablets, τα smartphones και όλες οι υπόλοιπες συσκευές με πρόσβαση στο Internet αφενός επιτρέπουν τη διαρκή «δικτύωση», αλλά σε μεγάλο βαθμό απομακρύνουν τις έννοιες «διαπροσωπικές» και «σχέσεις».

Ο υπότιτλος του βιβλίου Alone Together της ψυχολόγου Sherry Turkle είναι ενδεικτικός: «Περιμένουμε περισσότερα από την τεχνολογία, αλλά λιγότερα ο ένας από τον άλλο». Έχοντας παρακολουθήσει στενά τη διαμόρφωση της σύγχρονης ψηφιακής κουλτούρας και τη δόμηση των σχέσεων νέας γενιάς, η Turkle σχολιάζει: «Μέσω της καθημερινής ενασχόλησης με τα social media βιώνουμε την ψευδαίσθηση της παρέας, χωρίς τις απαιτήσεις της οικειότητας. Μπερδεύουμε τις online δημοσιεύσεις και τα σχόλια με την πραγματική επικοινωνία. Τείνουμε να θυσιάσουμε τη συζήτηση στο βωμό της διασύνδεσης».

Το ελληνικό παράδοξο

Μόνο στο Facebook οι Έλληνες χρήστες δημοσιεύουν περισσότερα από 240.000 ενημερώσεις και σχόλια καθημερινά. Τον Μάιο του 2012 στη χώρα μας οι ενεργοί χρήστες του Facebook εκτιμήθηκαν σε περίπου 3 εκατομμύρια, αριθμός σχεδόν διπλάσιος από την αντίστοιχη περσινή «επίδοση», που ανεβάζει τη χώρα μας στην 30ή θέση στον κόσμο. Αν αναλογιστούμε ότι στην αντίστοιχη πληθυσμιακή κατάταξη βρίσκεται στην 76η θέση, τα συμπεράσματα είναι αυτονόητα... Τα υπόλοιπα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι εξίσου δημοφιλή, αλλά ταχύτατα ανερχόμενα (περίπου 350.000 εγγεγραμμένοι στο YouTube, περισσότεροι από 100.000 στο Twitter), ενώ και στα ειδικού ενδιαφέροντος δίκτυα FourSquare, Instagram, Pinterest, Path, LinkedIn, κ.ά., οι χρήστες αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο. Ορίστε, λοιπόν, κι ένας τομέας όπου η χώρα μας δεν μένει πίσω, αλλά ακολουθεί την παγκόσμια τάση.

Εκτός, όμως, από το ποσοτικό κριτήριο, βασικό ρόλο διαδραματίζει και το ποιοτικό, με την πλειοψηφία των χρηστών να ξοδεύει αρκετές ώρες κάθε μέρα στα διάφορα social networks. Ακόμα σημαντικότερο, βέβαια, είναι το γεγονός ότι πολλοί από τους χρήστες κοινωνικών δικτύων επενδύουν συναισθηματικά στους online δεσμούς τους, δεσμούς τους οποίους χτίζουν στη βάση μιας συνεχούς και άκριτης υπερπροβολής προσωπικών δεδομένων και ενδόμυχων σκέψεων. Θυσιάζουμε πρόθυμα την ιδιωτικότητα στο βωμό της πιθανότητας να γίνουμε αρεστοί και δημοφιλείς. Διαβάζουμε, γράφουμε, σχολιάζουμε. Η πλάστιγγα της επικοινωνίας γέρνει για πρώτη φορά στην ιστορία προς τον γραπτό λόγο. Αλλά, προφανώς, όχι προς έναν ουσιαστικό και δομημένο γραπτό λόγο, αλλά προς αποσπασματικά μηνύματα, SMS, DMS, και πάει λέγοντας – ή μάλλον γράφοντας. Οι άνθρωποι αποφεύγουν να επικοινωνούν πρόσωπο με πρόσωπο ή ακόμα και τηλεφωνικά. Ακόμα και οι πιο στενοί φίλοι εύχονται στις γιορτές μέσω Facebook walls, κανονίζουν εξόδους με ομαδικά mentions στο Twitter. Και, αφού συναντηθούν, αφοσιώνονται ξανά στις οθόνες τους, μεταφέροντας συχνά πυκνά στους «απόντες» φίλους τους εντυπώσεις και σχόλια. Δεν είναι λίγοι εργαζόμενοι που, επιστρέφοντας από το γραφείο έπειτα από 8 και 10 ώρες δουλειάς μπροστά σε μια οθόνη, σπεύδουν να ανοίξουν το laptop ή το tablet, «έτσι για να ξεσκάσουν».

Sharing is caring

Oι άνθρωποι μοιράζονταν διαχρονικά πράγματα, σκέψεις, ιδέες. Σίγουρα πολύ πριν κάνουν τη εμφάνισή τους τα online social networks. Ποτέ ξανά, όμως, ο διαμοιρασμός αυτός δεν είχε τόση έκταση και βάθος. Πλέον οι άνθρωποι μοιράζονται πολλά με πολύ περισσότερους – γνωστούς και άγνωστους. Συχνά οι Facebook friends σου γνωρίζουν πολύ περισσότερα πράγματα για σένα από τους πραγματικούς σου φίλους. Πράγματα συχνά αδιάφορα και περιττά, αλλά και κάποιες φορές ουσιαστικά και βαθιά προσωπικά.

Με τον Τ., για παράδειγμα, έχουμε να μιλήσουμε από την ημέρα που τελειώσαμε το σχολείο. Έχουμε συναντηθεί δυο-τρεις φορές τυχαία στο Μετρό και οι διάλογοι περιορίστηκαν σε τυπικότητες: «Τι γίνεσαι;», «Καλά», «Εσύ;», «Όλα καλά», «Τα λέμε». Αν δεν υπήρχε το Facebook, δεν θα ήξερα καν ότι έχει παντρευτεί, ότι έχει δύο παιδιά, ότι το νεογέννητο υποφέρει από κολικούς και δεν κοιμάται, ότι εκτός από το νεογέννητο δεν κοιμάται κι αυτός, ότι όταν δεν κοιμάται ακούει Ρέμο, ότι βαριέται πολύ στη δουλειά, ότι όταν βαριέται πολύ στη δουλειά ακούει Ρέμο, ότι δεν πληρωνόταν στην ώρα του στη δουλειά, ότι παραιτήθηκε από τη δουλειά, ότι το αφεντικό δέχτηκε να τον αποζημιώσει, ότι τελικά του έδωσε μόνο τη μισή αποζημίωση, ότι με την αποζημίωση αγόρασε iPhone, ότι έχασε το iPhone στο γήπεδο, ότι το βρήκε ένας σεκιουριτάς και του το επέστρεψε, ότι στη γυναίκα του αρέσουν τα cupcakes, αλλά πιο πολύ της αρέσει να βγαίνει φωτογραφίες όταν φτιάχνει cupcakes. Και όταν τρώει cupcakes. Πολλές φωτογραφίες. Και πολλά cupcakes. Περίπου τα ίδια μαθαίνουν για τον Τ. και οι 750 φίλοι του. Νύχτα μέρα. Κι ας μην ακούνε Ρέμο, κι ας μην τους αρέσουν τα cupcakes.

Please RT

Οι σχέσεις μεταλλάσσονται σε ένα αδιάκοπο παιχνίδι εντυπώσεων, οι φιλίες πιστοποιούνται με έξυπνες ατάκες, οι παρέες δένονται με κοινούς κώδικες και hashtags, τα φλερτ προχωρούν με likes και links για το YouTube. Οι σύγχρονοι πολίτες του ψηφιακού χωριού επενδύουν συναισθηματικά στις online σχέσεις τους. Δεν είναι τυχαίο ότι oι πιο επιτυχημένες «παγίδες» του Facebook σχετίζονται με τη ματαιοδοξία των χρηστών και έχουν να κάνουν με εφαρμογές ή links του τύπου «Δες ποιοι μπαίνουν στο προφίλ σου», «Τσέκαρε ποιοι αποθηκεύουν τις φωτογραφίες σου», «Ανακάλυψε ποιοι σε έκαναν unfriend», κ.λπ. (τα οποία παρεμπιπτόντως δεν λειτουργούν και το μόνο που μπορούν να προσθέσουν είναι μερικοί καταστροφικοί ιοί στον υπολογιστή σας).

Πολλοί χρήστες του Twitter χρησιμοποιούν προγράμματα για να ανακαλύπτουν ποιοι τους κάνουν unfollow, αλλά και ποιοι κάνουν favorite και RT τα tweets τους. «Όταν μου ήρθε η ειδοποίηση ότι το tweet μου ξεπερνά τα 50 retweets, ένιωσα μια ανεξήγητη ικανοποίηση», μου εξομολογήθηκε πρόσφατα ο Φώτης, ένας φίλος κοντά στα 35, με σημαντικές προσωπικές και επαγγελματικές επιτυχίες στο ενεργητικό του. «Δεν μπορώ να το εξηγήσω, ντρέπομαι και λίγο που το παραδέχομαι, αλλά μου προσφέρει ένα πρωτόγνωρο αίσθημα πληρότητας», συνέχισε. Οι σύγχρονες επιστημονικές μελέτες τον επιβεβαιώνουν: «Όταν twittάρουμε, εκκρίνεται ντοπαμίνη και επιτελείται μια διαδοχή νευροχημικών διαδικασιών σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου, γι’ αυτό και νιώθουμε ενθουσιασμό» έγραφε πρόσφατα ο καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας στο UCLA Stan Tatkin.

Η ικανοποίηση που αντλούμε από τις online σχέσεις και τη δραστηριότητά μας στα social networks είναι πλέον αναντίρρητη. Γιατί, λοιπόν, να είναι και κατακριτέα; Μήπως πρόκειται για τη φυσιολογική εξέλιξη της ανθρώπινης διάδρασης, μια λογική ακολουθία που παρακολουθεί τη μαζική εξάπλωση της τεχνολογίας; Και, κυρίως, μήπως είναι μάταιο να προσπαθήσουμε να την εμποδίσουμε και να την περιχαρακώσουμε σε λογικές του «αναλογικού κόσμου»;

Πάρ’ το αλλιώς

Στεκόμαστε άραγε ιδιαίτερα επικριτικά απέναντι στο social networking και αγνοούμε τις θετικές του προσθήκες στο ημιτελές παζλ των ανθρώπινων σχέσεων; Δεν είναι άλλωστε το Facebook το μέσο το οποίο πυροδότησε τη φλόγα σε ξεχασμένες φιλικές και ερωτικές σχέσεις, έφερε σε επαφή παλιούς συμμαθητές και συμφοιτητές, κράτησε κοντά φίλους και συγγενείς που τους χωρίζουν χιλιάδες χιλιόμετρα απόστασης; Ή μήπως το Twitter δεν έδωσε την ευκαιρία σε ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα να έρθουν πιο κοντά και να δομήσουν σχέσεις πολύ πιο ουσιώδεις; «Μέσω Twitter έχω γνωρίσει άτομα σαν κι εμένα, ανθρώπους που χωρίς Internet δεν θα φανταζόμουν καν ότι υπάρχουν», υπερθεματίζει ο γνωστός φίλος Φώτης. «Και σίγουρα προτιμώ να περνώ μια-δυο ώρες ανταλλάσσοντας απόψεις για θέματα που πραγματικά με ενδιαφέρουν, παρά να τις ξοδεύω μπροστά στην τηλεόραση» καταλήγει με έμφαση.

Πράγματι, τα sites κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν απλόχερα τη δυνατότητα να εντοπίσεις ανθρώπους με παρόμοιες απόψεις, αντίστοιχες ανησυχίες, ίδια βίτσια στο κρεβάτι, παρόμοια γούστα στο τραπέζι. Με ανθρώπους που λατρεύουν τον Γούντι Άλεν, άλλους που πλέκουν, που διαβάζουν φωναχτά, που φοβούνται τα φίδια, που μαγειρεύουν χωρίς σκόρδο, με Έλληνες που μαθαίνουν ιαπωνικά, Ιάπωνες που μαθαίνουν ελληνικά. Με ανθρώπους που ακούνε Ρέμο και τρώνε cupcakes. Αλλά κυρίως με ανθρώπους που δεν θα συναντήσεις ποτέ. Όπως έλεγε και ο διακεκριμένος ψυχαναλυτής Κώστας Γεμενετζής σε μια πρόσφατη ομιλία του (αξίζει να την παρακολουθήσετε ολόκληρη εδώ: http://vimeo.com/36669587): «Πλέον χτίζονται σχέσεις που αρχίζουν και τελειώνουν στον εικονικό κόσμο: άνθρωποι που γίνονται φίλοι αλλά δεν συναντιούνται ποτέ, ταξίδια που πραγματοποιούνται μέσω του Google Earth, ακόμα και σεξ μέσω μιας online πλατφόρμας. Η λέξη σχέση, όμως, δεν ταιριάζει για το είδος της επικοινωνίας που αναπτύσσεται στα κοινωνικά δίκτυα, αφού ο καθένας μένει στον μικρόκοσμο του δικού του εγώ».

Τα περισσότερα από όσα περιγράφουμε θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν κλισέ διαπιστώσεις ή εισαγωγικά σχόλια σε ένα βαρετό συνέδριο. Αν επιχειρήσουμε, όμως, να τα δούμε αποστασιοποιημένοι από την ίδια μας τη συμμετοχή στα social media, θα αντιληφθούμε ότι αυτός ο εντυπωσιακός μετασχηματισμός των ανθρώπινων σχέσεων δεν αποτελεί απλή διαπίστωση, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα που μας αφορά άμεσα. Ήδη μεγαλώνει μια γενιά που θεωρεί αυτονόητο τo social networking, με τα παιδιά να κάνουν ρετούς στις φωτογραφίες που ανεβάζουν, να δημοσιεύουν το «ημερολόγιό» τους στο timeline, να δηλώνουν πρόθυμα πού βρίσκονται και να δημοσιοποιούν άκριτα την αρχή και το τέλος πραγματικών και εικονικών σχέσεων. Κι όλο αυτό περιγράφεται πλήρως από το σύγχρονο παγκόσμιο mantra «Its complicated».
«Είμαστε τσιμπημένοι με την τεχνολογία», σχολίαζε σε μια ομιλία της στο
TED η Sherry Turkle (youtu.be/t7Xr3AsBEK4). «Και φοβόμαστε, όπως όλοι οι νέοι εραστές, ότι η πολλή κουβέντα ίσως σκοτώσει τον έρωτα. Αλλά τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να μιλήσουμε».

O γάμος των likes

Tο γεγονός της χρονιάς στον κόσμο του Web δεν είναι άλλο από το γάμο του Μαρκ Ζάκερμπεργκ, του προγραμματιστή που σε μεγάλο βαθμό «ευθύνεται» για τη μεταμόρφωση των σύγχρονων σχέσεων. Πριν από δέκα χρόνια, άλλωστε, μια ερωτική απογοήτευση αποτέλεσε την αφορμή για να χτίσει το μέσο το οποίο μετεξελίχθηκε στο Facebook.
Φυσικά, επέλεξε το δικό του
social network για να δημοσιοποιήσει την πρώτη φωτογραφία από το γάμο του με την Πρισίλα Τσαν, αποσπώντας χιλιάδες ευχετήρια σχόλια και περισσότερα από 1,5 εκατομμύριο likes μέσα σε λίγες ημέρες. Θα μπορούσε άραγε να μην το κάνει, όταν η επιτυχία του Facebook βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην ιδέα ότι η προστασία της ιδιωτικότητας είναι passé; Οι γάμοι, οι βαφτίσεις, οι κηδείες και οι χωρισμοί δημοσιοποιούνται και κοινοποιούνται χωρίς πολλή σκέψη από σχεδόν ένα δισεκατομμύριο χρήστες ανά τον πλανήτη.

 

 

Ιούλιος 2018

>