Θεόδωρος Παπαγιάννης
Η Πινακοθήκη Κυκλάδων υποδέχεται για πρώτη φορά την έκθεση "Γνώθι σαυτόν", με έργα και εγκαταστάσεις του Ηπειρώτη γλύπτη που συνομιλούν με τη μνήμη, το σώμα και την ελληνική ιστορία. Τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν στις 20 Ιουνίου από την υπουργό Τουρισμού Όλγα Κεφαλογιάννη.
Στη Σύρο, το φως αλλάζει τον τρόπο που κοιτάς τα πράγματα. Πάνω στις όψεις της Ερμούπολης, στις μαρμάρινες επιφάνειες, στα νεοκλασικά κτίρια και στις σκιές που πέφτουν απότομα το απόγευμα, η ύλη αποκτά άλλη ένταση. Σε αυτό το περιβάλλον έρχεται η γλυπτική του Θεόδωρου Παπαγιάννη: μορφές όρθιες ή ξαπλωμένες, σώματα με πυκνή επιφάνεια, πρόσωπα που δεν ζητούν εντυπωσιασμό αλλά χρόνο. Η έκθεση "Θεόδωρος Παπαγιάννης: Γνώθι σαυτόν" παρουσιάζεται για πρώτη φορά στη Σύρο, στην Πινακοθήκη Κυκλάδων, από το Ίδρυμα Αντώνιος Ε. Κομνηνός, σε συνεργασία με τον Δήμο Σύρου-Ερμούπολης και τον καλλιτέχνη. Τα εγκαίνια θα γίνουν το Σάββατο 20 Ιουνίου, στις 20:00, από την υπουργό Τουρισμού Όλγα Κεφαλογιάννη.
Η είδηση εδώ δεν είναι μόνο η άφιξη ενός μεγάλου ονόματος της ελληνικής γλυπτικής στο νησί, αλλά η συνάντηση δύο κόσμων: από τη μία, η σκληρή, γήινη μνήμη της Ηπείρου, από όπου ξεκινά η διαδρομή του Παπαγιάννη και από την άλλη, η αστική και θαλάσσια ταυτότητα της Σύρου, ενός τόπου που ξέρει να φιλοξενεί την τέχνη χωρίς να τη μετατρέπει σε διακοσμητικό στοιχείο. Η Πινακοθήκη Κυκλάδων γίνεται έτσι ο χώρος όπου η γλυπτική δεν παρουσιάζεται ως στατική αναδρομή, αλλά ως εμπειρία θέασης: ο επισκέπτης περνά ανάμεσα σε μορφές που μοιάζουν να κουβαλούν χρόνο, ανθρώπινες σχέσεις, προσωπικές μνήμες και συλλογικές ιστορίες.
Στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκονται γλυπτά και αντιπροσωπευτικές εγκαταστάσεις του Θεόδωρου Παπαγιάννη, γνωστά αλλά και λιγότερο γνωστά έργα του. Το υλικό στη γλυπτική του Παπαγιάννη - πέτρα, μέταλλο, ξύλο, φόρμα, ανάγλυφη επιφάνεια - δεν λειτουργεί απλώς ως τεχνικό μέσο. Γίνεται φορέας μνήμης και νοήματος. Τα έργα ενεργοποιούν έναν διάλογο με την ιστορία, τη συλλογική εμπειρία και τα βιώματα, φωτίζοντας μια πορεία που ξεκινά από το Ελληνικό Ιωαννίνων και φτάνει στην Αθήνα και την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, όπου ο Παπαγιάννης δίδαξε γλυπτική επί τέσσερις δεκαετίες, έως το 2009.
Ο Θεόδωρος Παπαγιάννης δεν ανήκει στους καλλιτέχνες που αντιμετωπίζουν την παράδοση ως σκηνικό. Στο έργο του, η Ήπειρος, η γενέτειρα, το χωριό, το σχολείο, το ανθρώπινο σώμα, η αρχαία πλαστική και η μοντέρνα γλυπτική συναντιούνται χωρίς να ακυρώνει το ένα το άλλο. Αυτή ακριβώς τη διαδρομή επισημαίνει και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας στον πρόλογο του πολυσέλιδου καταλόγου που συνοδεύει την έκθεση, σημειώνοντας ότι η γλυπτική πορεία του Παπαγιάννη αντλεί από την ελληνική κληρονομιά και συνομιλεί με τον μοντερνισμό, γεφυρώνοντας παράδοση και νεωτερικότητα, λαϊκότητα και λογιοσύνη, αναπαράσταση και αφαίρεση.
Σημαντική θέση στον κατάλογο έχει και η αναφορά στις ρίζες του δημιουργού. Το Ελληνικό Ιωαννίνων δεν παραμένει απλώς ο τόπος καταγωγής του Παπαγιάννη, αλλά έχει μετατραπεί από τον ίδιο σε έναν τόπο τέχνης, με υπαίθρια γλυπτοθήκη και με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης "Θεόδωρος Παπαγιάννης", το οποίο στεγάστηκε στο εγκαταλειμμένο σχολείο του χωριού. Πρόκειται για μια κίνηση με ιδιαίτερο βάρος: η τέχνη δεν επιστρέφει στον τόπο ως μνημείο προσωπικής επιτυχίας, αλλά ως δημόσια χειρονομία, ως κάτι που μένει διαθέσιμο στην κοινότητα.
Ο επιμελητής της έκθεσης, θεωρητικός και κριτικός τέχνης Τάκης Μαυρωτάς, προσεγγίζει τον Παπαγιάννη ως έναν γλύπτη που αντιμετωπίζει την τέχνη ως κώδικα ζωής. Στο κείμενό του, τονίζει τη σύνδεση της καλλιτεχνικής του αλήθειας με την ηπειρώτικη παράδοση, αλλά και την προσπάθειά του να φέρει σε επαφή το μέτρο της κλασικής αρχαιότητας με τη σύγχρονη εποχή. Η επιστροφή του Παπαγιάννη στην Ελλάδα από το Παρίσι, το 1982, παρουσιάζεται ως κρίσιμο σημείο μιας προσωπικής διαδρομής που βασίζεται στη λιτότητα, στη δομική καθαρότητα, στη σχέση της φόρμας με το φως και στην επιμονή στο ουσιαστικό.
Αυτό φαίνεται και στις ίδιες τις μορφές. Οι γυναικείες φιγούρες, οι μητέρες με παιδιά, τα ζευγάρια, οι προτομές και οι μνημειακές συνθέσεις του Παπαγιάννη δεν αναζητούν την εύκολη συγκίνηση. Είναι κλειστές, στιβαρές, συχνά ήρεμες, αλλά όχι αδρανείς. Το φως περνά πάνω από τις επιφάνειες, αποκαλύπτει ρυθμούς, χαράξεις, όγκους και γεωμετρίες. Η ανθρώπινη μορφή παραμένει στο κέντρο, όχι όμως ως πορτρέτο μεμονωμένου προσώπου, αλλά ως τρόπος να μιλήσει κανείς για τη μοίρα, τη χαρά, την απώλεια, τη διάρκεια και τη μνήμη.
Η έκθεση στη Σύρο αποκτά έτσι διπλή ανάγνωση. Από τη μία, συστήνει στο κοινό ένα ευρύ φάσμα της δουλειάς ενός καταξιωμένου δημιουργού. Από την άλλη, φέρνει σε έναν νησιωτικό χώρο ένα έργο που έχει έντονη σχέση με τη γη, την καταγωγή και τη δημόσια μνήμη. Αυτή η μετακίνηση έχει ενδιαφέρον: τα γλυπτά του Παπαγιάννη, που συχνά μοιάζουν να πατούν βαριά στο έδαφος, καλούνται τώρα να σταθούν μέσα σε ένα κυκλαδίτικο περιβάλλον, όπου το φως είναι πιο καθαρό, οι αντιθέσεις πιο άμεσες και η σιωπή των μορφών πιο ευδιάκριτη.
Ο κατάλογος της έκθεσης συγκεντρώνει κείμενα και χαιρετισμούς που διευρύνουν το πλαίσιο ανάγνωσης του έργου. Περιλαμβάνονται κείμενα του Αντώνη Κομνηνού, προέδρου του Ιδρύματος Αντώνιος Ε. Κομνηνός, του δημάρχου Σύρου-Ερμούπολης Αλέξανδρου Αθανασίου, της μουσειολόγου και υπεύθυνης προγράμματος του Ιδρύματος Ιφιγένειας Μποτζάκη, καθώς και των αείμνηστων Άγγελου Δεληβοριά, Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα και Γιάννη Παππά.
Ο Παπαγιάννης γεννήθηκε στο Ελληνικό Ιωαννίνων το 1942. Το 2009 δημιούργησε εκεί το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης "Θεόδωρος Παπαγιάννης". Έχει πραγματοποιήσει 55 ατομικές εκθέσεις, έχει συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές, ενώ μνημειακά του γλυπτά βρίσκονται σε μουσεία, δημόσιους χώρους και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Έχει επίσης τιμηθεί με πολλά βραβεία και διακρίσεις.
Το "Γνώθι σαυτόν" δεν είναι ένας τίτλος που λειτουργεί απλώς ως αναφορά στην αρχαιότητα. Στην περίπτωση του Παπαγιάννη μοιάζει να συνοψίζει μια ολόκληρη στάση απέναντι στην τέχνη: να κοιτάζεις την ύλη μέχρι να αποκαλύψει αυτό που κουβαλά, να επιστρέφεις στην καταγωγή χωρίς να μένεις εγκλωβισμένος σε αυτήν, να δουλεύεις την ανθρώπινη μορφή όχι ως εικόνα, αλλά ως ερώτημα. Στη Σύρο, αυτό το ερώτημα αποκτά νέο περιβάλλον. Και η Πινακοθήκη Κυκλάδων γίνεται, για έναν μήνα, ο τόπος όπου η γλυπτική του Παπαγιάννη συνομιλεί με το φως, την πόλη και τη μνήμη του νησιού.
Πληροφορίες έκθεσης
Έκθεση: Θεόδωρος Παπαγιάννης: "Γνώθι σαυτόν"
Διοργάνωση: Ίδρυμα Αντώνιος Ε. Κομνηνός
Σε συνεργασία με: Δήμο Σύρου-Ερμούπολης και τον καλλιτέχνη
Επιμέλεια: Τάκης Μαυρωτάς
Χώρος: Δημοτική Πινακοθήκη Κυκλάδων, Σύρος
Διάρκεια: 20 Ιουνίου έως 26 Ιουλίου 2026
Εγκαίνια: Σάββατο 20 Ιουνίου, 20:00
Ώρες λειτουργίας: Δευτέρα-Κυριακή 11:00-13:00 και 17:30-22:00. Τρίτη και Τετάρτη μόνο απόγευμα.
Φωτογραφίες έργων: Χάρης Παπαδημητρακόπουλος, Οδυσσέας Βαχαρίδης
