Η Αμερικανοπαλαιστίνια ηθοποιός και σκηνοθέτις μιλά στη Madame Figaro για την ταινία της, Στη Σκιά της Πορτοκαλιάς, η οποία ξεχωρίζει σε διεθνή κινηματογραφικά φεστιβάλ, την ιστορία της εκτοπισμένης οικογένειάς της, αλλά και το τραύμα που παραμένει ανοιχτό.
Στη Σκιά της Πορτοκαλιάς, η Cherien Dabis καταθέτει ένα κομμάτι της οικογενειακής της ιστορίας. Η τελευταία ταυτίζεται με εκείνη του παλαιστινιακού λαού, από το έτος – ορόσημο 1948 έως και σήμερα. Στην τρίτη της ταινία, η Αμερικανοπαλαιστίνια ηθοποιός και σκηνοθέτις συμπυκνώνει σε κάτι παραπάνω από δύο ώρες μία ιστορία ογδόντα ετών μέσα από ένα πρίσμα προσωπικό που δεν αργεί να γίνει συλλογικό. Σαν το τραύμα, το οποίο, όπως μού εκμυστηρεύεται στη συνάντησή μας, παραμένει ζωντανό μέχρι και σήμερα, οκτώ δεκαετίες μετά την πρώτη εκτόπιση των ανθρώπων της Παλαιστίνης από τα σπίτια και τη χώρα τους.
Στην ταινία, η οποία απέσπασε το βραβείο κοινού σε σημαντικά διεθνή φεστιβάλ – ανάμεσά τους και το 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, κάτι το οποίο τη συγκίνησε ιδιαίτερα, ένας Παλαιστίνιος έφηβος παρασύρεται από τα επεισόδια μίας διαδήλωσης στη Δυτική Όχθη και πέφτει θύμα μίας στιγμής βίας. Ένα γεγονός, το οποίο παρακινεί τη μητέρα του να τού αφηγηθεί την οικογενειακή τους ιστορία, η οποία, από τον παππού έως τον εγγονό, διαπερνά τρεις γενιές, επτά δεκαετίες, στιγμές βαναυσότητας και εκτοπισμού. Σήμερα, η Cherien Dabis μιλά στη Madame Figaro για το κινηματογραφικό της πόνημα που συνολικά χρειάστηκε μία δεκαετία για να υλοποιήσει, τη δική της αλήθεια, αλλά και τις ανοιχτές πληγές που τελικά δεν επουλώνονται εύκολα.
Τι σε ενέπνευσε να δημιουργήσεις αυτή την ταινία;
Πάντα επιθυμούσα να αφηγηθώ την ιστορία της Νάκμπα (σ.σ. τον βίαιο εκτοπισμό περίπου 700.000 Παλαιστινίων από τις εστίες τους κατά τον Αραβοϊσραηλινό Πόλεμο του 1948, μετά την ίδρυση του κράτους του Ισραήλ), με πολλούς τρόπους. Ο πατέρας μου είναι Παλαιστίνιος από τη Δυτική Όχθη και εκδιώχθηκε από τη χώρα το 1967. Έτσι μεγάλωσα στη διασπορά, έχοντας επίγνωση ότι στις ΗΠΑ σχεδόν κανείς δεν γνώριζε τίποτα για τους Παλαιστινίους — ούτε για το πώς έγιναν πρόσφυγες. Ήθελα, λοιπόν, να αφηγηθώ την ιστορία της Νάκμπα, που αποτελεί ένα συλλογικό τραύμα για όλο τον λαό της Παλαιστίνης.
Ήθελα επίσης να εξερευνήσω το δικό μου διαγενεακό τραύμα, αυτή την κληρονομιά του τραύματος που είναι ταυτόχρονα συλλογική και ατομική. Εμπνεύστηκα από τις διαφορετικές γενιές της οικογένειάς μου και από το πώς οι ταυτότητές μας διαμορφώθηκαν σε σχέση με όσα συνέβαιναν στην Παλαιστίνη, αλλά και μεταξύ μας. Όπως ακριβώς και οι χαρακτήρες της ταινίας. Επιθυμία μου ήταν να εξερευνήσω αυτή τη μεταβίβαση του τραύματος από γενιά σε γενιά και να αφηγηθώ την ιστορία της Παλαιστίνης μέσα από τα μάτια μίας οικογένειας. Κάπως έτσι, γεννήθηκε μία βαθιά συγκινητική ιστορία για το πώς η ιστορία διαμορφώνει τους ανθρώπους και πώς τα πολιτικά γεγονότα που διαβάζουμε εδώ και δεκαετίες επηρεάζουν την πραγματική ζωή.
Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που στην ταινία βλέπουμε την ιστορία τριών διαφορετικών γενεών;
Η αλήθεια είναι ότι εμπνεύστηκα από τις διαφορετικές γενιές της οικογένειάς μου. Στα δικά μου μάτια, όμως, εξ' αρχής, η ταινία έπρεπε να είναι πολυγενεακή, γιατί δεν μπορείς να αφηγηθείς την ιστορία της Νάκμπα αλλιώς. Η Νάκμπα δεν τελείωσε ποτέ. Ό,τι συνέβη το 1948 δεν έχει ολοκληρωθεί σήμερα. Για μένα, λοιπόν, η αφήγηση της Νάκμπα δεν αφορά μόνο το 1948, αλλά και τη διαρκή αποστέρηση, την εθνοκάθαρση και την καταπίεση του παλαιστινιακού λαού. Ήθελα να δείξω αυτή την ιστορία μέσα στον χρόνο: πώς το τραύμα του παρελθόντος μεταδίδεται, ενώ ένα νέο τραύμα εξελίσσεται στο παρόν. Γιατί αυτό σημαίνει να είσαι Παλαιστίνιος.
Είναι σαν να προσπαθείς να διαχειριστείς το παρελθόν — το τραύμα, την εισβολή, τη "Νάκμπα" του παρελθόντος — ενώ ταυτόχρονα βιώνεις ένα νέο, καθημερινό τραύμα. Αν και μεγάλωσα στη Δύση, επισκεπτόμασταν συχνά την οικογένεια του πατέρα μου στη Δυτική Όχθη. Έτσι είχα μία άμεση εικόνα της κατάστασης. Κάποιες στιγμές της ταινίας ακουμπούν σε προσωπικά μου βιώματα, άλλες είναι πράγματα που είδα ή έζησε ο πατέρας μου.
Όπως και οι χαρακτήρες της ταινίας, ο πατέρας μου χρειάστηκε να αποκτήσει ξένη υπηκοότητα μόνο και μόνο για να επιστρέψει και να επισκεφθεί την οικογένεια και την πατρίδα του. Υπάρχουν λοιπόν πολύ προσωπικά στοιχεία της οικογένειάς μου στην ταινία, αλλά τελικά η ταινία δεν είναι η ιστορία μας. Είναι εμπνευσμένη από διάφορα μέλη της οικογένειάς μου και από κάποιες εμπειρίες μας, αλλά δεν τις καταγράφει ως ντοκιμαντέρ.
Υπήρξαν στιγμές που ένιωσες συναισθηματική πίεση ή ευάλωτη;
Νομίζω ότι ένιωθα ευάλωτη καθ'όλη τη διάρκεια δημιουργίας της ταινίας. Ήταν μια βαθιά ευάλωτη διαδικασία. Ζω στη Νέα Υόρκη, αλλά πήγα στην Παλαιστίνη και έμεινα εκεί πέντε μήνες κατά την προετοιμασία της ταινίας. Στόχος μας ήταν να πραγματοποιήσουμε γυρίσματα εκεί, αλλά αναγκαστήκαμε να εκκενώσουμε την περιοχή μετά τα γεγονότα του Οκτωβρίου 2023. Ξαφνικά βρέθηκα να ηγούμαι ενός "πλοίου που βυθίζεται" και έπρεπε να βρω τρόπο να κρατήσω την ταινία ζωντανή.
Βασικό μου άγχος ήταν να αναζητήσω πόρους και υποστηρικτές. Όσα χρήματα ξοδέψαμε στην Παλαιστίνη χάθηκαν. Κλήθηκα να ηγηθώ σε μία "φορτούνα”, κάτι που δεν είχα ξανακάνει. Παράλληλα, έγραφα, σκηνοθετούσα και έπαιζα σε μια γλώσσα που δεν είναι η μητρική μου, με συνεργάτες που δεν είχα δουλέψει ξανά. Χρειάστηκε να αναρωτηθώ τον τρόπο με τον οποίο θα αναπαριστούσα την Παλαιστίνη παντού εκτός από την ίδια. Και ξαφνικά, δημιουργούσα μια ταινία για γεγονότα που εξελίσσονταν εκείνη τη στιγμή. Μιλούσα για τη Νάκμπα ενώ ταυτόχρονα βλέπαμε μια ακόμη μεγαλύτερη τραγωδία και μια γενοκτονία να εκτυλίσσεται. Σε μια τέτοια κατάσταση, η ευαλωτότητα είναι τεράστια. Βιώνεις κάτι οδυνηρό και ταυτόχρονα πενθείς πραγματικά μπροστά στην κάμερα. Νιώθεις ότι δεν "υποδύεσαι", αλλά συνδέεσαι με κάτι βαθύτερο. Ήταν ίσως η πιο ευάλωτη στιγμή της ζωής μου ως δημιουργός και ηθοποιός.
Σαν η ιστορία να συνομιλεί με έναν κυνικό τρόπο με το παρόν...
Ακριβώς. Αναφερόμασταν σε μία τραγωδία του παρελθόντος ενώ ζούσαμε το παρόν — ένα νέο παρόν και μέλλον. Ήταν σουρεαλιστικό. Σαν η ζωή να μιμείται την τέχνη και η τέχνη τη ζωή. Δεν εντόπιζες τη διαφορά. Το γεγονός ότι αναγκαστήκαμε να φύγουμε από έναν πόλεμο και να βρεθούμε "εκτοπισμένοι" ως παραγωγή, περιμένοντας μάταια να επιστρέψουμε, έκανε την εμπειρία να μοιάζει με αυτήν που ζουν πολλοί Παλαιστίνιοι σήμερα.
Από ό,τι αντιλαμβάνομαι η ταινία δεν είχε ολοκληρωθεί πριν από την κλιμάκωση του πολέμου. Σωστά;
Πράγματι, δεν είχε. Επρόκειτο να ξεκινήσουμε γυρίσματα τον Οκτώβριο του 2023 στην Παλαιστίνη, αλλά αναγκαστήκαμε να φύγουμε και να αλλάξουμε το πρόγραμμα. Ξεκινήσαμε τελικά από την Κύπρο, όπου γυρίσαμε ένα μικρό μέρος της ταινίας. Ελπίζαμε να επιστρέψουμε στην Παλαιστίνη, αλλά δεν κατέστη δυνατό.
Σκεφτήκαμε ότι, βλέποντας αυτή τη γενοκτονία, η ταινία γίνεται ακόμη πιο αναγκαία. Έτσι πήγαμε στην Ιορδανία και γυρίσαμε το μεγαλύτερο μέρος σε παλαιστινιακούς προσφυγικούς καταυλισμούς στον βορρά. Τελικά ολοκληρώσαμε τα γυρίσματα στην Ελλάδα, στην Αθήνα και στη Ρόδο — γι’ αυτό και εμφανίζονται πολλά ελληνικά ονόματα στους τίτλους τέλους.
Πόσα χρόνια χρειάστηκαν μέχρι τη στιγμή που είπες ότι η ταινία είναι έτοιμη για προβολή;
Άρχισα να σκέφτομαι την ιστορία το 2014. Ήθελα να εξελιχθεί αργά. Ένιωθα μεγάλη ευθύνη. Αφιέρωσα πέντε χρόνια στην έρευνα, στις ιστορικές περιόδους, στους χαρακτήρες. Άρχισα να γράφω το σενάριο το 2020 και το 2023 βρισκόμουν ήδη στην προ-παραγωγή. Χρειάστηκε χρόνος για να "ωριμάσει" η ιστορία — και αυτό ήταν καθοριστικό για εμένα.
Ήταν εύκολο να συνδυάσεις τους ρόλους της σκηνοθέτιδος, της σεναριογράφου και της ηθοποιού;
Ναι, γιατί στο μυαλό μου είναι κάτι αλληλένδετο. Συνήθως, ο "συγγραφέας" κάνει ένα βήμα πίσω όταν αναλαμβάνει ο σκηνοθέτης. Και ο σκηνοθέτης με τον ηθοποιό θυμίζουν ως ρόλοι έναν μεγεθυντικό φακό: ο πρώτος βλέπει το σύνολο, ενώ ο δεύτερος εστιάζει σε μία μόνο οπτική — του χαρακτήρα. Αυτή η προσέγγιση με βοηθά πολύ.
Αναφέρεσαι αρκετά στην έννοια του τραύματος. Μπορούμε να μάθουμε από τα τραύματα του παρελθόντος;
Ναι, αν είμαστε δεκτικοί. Αλλά για να μάθουμε, χρειάζεται απόσταση. Όταν είσαι βυθισμένος στο τραύμα, είναι δύσκολο να βρεις το νόημα. Πιστεύω όμως ότι τα πράγματα μένουν μαζί μας μέχρι να μας διδάξουν κάτι. Αυτή είναι μια πιο "βουδιστική" οπτική, που με έχει βοηθήσει πολύ. Αν μπορέσουμε να πάρουμε απόσταση, τότε ίσως βρούμε νόημα στον πόνο.
Είναι αυτός ένας τρόπος θεραπείας τους;
Μπορεί να είναι, αν έχουμε την "πολυτέλεια" να σκεφτούμε τη θεραπεία. Σε συνθήκες σύγκρουσης αυτό δεν είναι δεδομένο. Η απόσταση, όμως, μάς επιτρέπει να επεξεργαστούμε τα συναισθήματα και να τα διοχετεύσουμε σε κάτι δημιουργικό. Για μένα, η δημιουργία αυτής της ταινίας ήταν ένας τρόπος να μετατρέψω τον πόνο σε κάτι που μπορώ να μοιραστώ με τον κόσμο.
Η ανταπόκριση του κόσμου και των κριτικών σε φεστιβάλ διεθνώς υπήρξε θερμή. Πώς ένιωσες όταν η ταινία κέρδισε το Βραβείο Κοινού στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης τον περασμένο Νοέμβριο;
Ήταν καταπληκτικό. Το Βραβείο Κοινού είναι το σημαντικότερο για μένα, γιατί σημαίνει ότι η ταινία άγγιξε τους ανθρώπους. Αυτός είναι ο λόγος που κάνεις σινεμά. Μακάρι να ήμουν εκεί, γιατί γύρισα μεγάλο μέρος της ταινίας στην Ελλάδα με μία υπέροχη ομάδα συνεργατών. Χάρηκα πολύ που μοιράστηκα την ταινία με το ελληνικό κοινό και που αποκτήσαμε αυτή τη σύνδεση. Σας ευχαριστώ.
