Η Άννα εργάζεται σε εταιρεία real estate. Σύζυγος και μητέρα δύο παιδιών παραδέχεται ότι για μερικές ημέρες κάθε μήνα δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, αισθάνεται εξαντλημένη, γίνεται πολύ πιο ευαίσθητη στην κριτική ή την απόρριψη, βιώνει μεγαλύτερο άγχος και ευερεθιστότητα, αλλά εξακολουθεί να πρέπει να εργαστεί, να ανταποκριθεί στις οικογενειακές της υποχρεώσεις, να είναι σύντροφος, μητέρα, φίλη, επαγγελματίας και μάλιστα χωρίς κανείς γύρω της να γνωρίζει τι ακριβώς συμβαίνει.
Υποφέροντας και η ίδια για χρόνια από Προεμμηνορρυσιακή Δυσφορική Διαταραχή (PMDD), μια πολύ σοβαρή μορφή του Προεμμηνορρυσιακού Συνδρόμου (PMS), χωρίς να ξέρει τι συμβαίνει, η προπονήτρια ποδηλασίας Franzi Ruhnau κατάφερε να δώσει τελικά όνομα στην εμπειρία της και να τη διηγηθεί σε εκατομμύρια γυναίκες.
Στο βιβλίο της Zyklus Power: Wie dein Zyklus zum Schlüssel deiner mentalen Gesundheit wird (Η δύναμη του κύκλου: Πώς ο κύκλος σου γίνεται το κλειδί για την ψυχική σου υγεία, εκδ. Rowohlt Verlag) η Ruhnau αναφέρει πως η ψυχική υγεία και ο εμμηνορροϊκός κύκλος συνδέονται στενά.
Γιατί αυτή η σύνδεση εξακολουθεί να υποτιμάται τόσο πολύ; Όπως τονίζει η ίδια, "ζούμε σε ένα σύστημα που έχει ταμπού την έμμηνο ρύση εδώ και αιώνες, την υποτιμά και την κρατά μακριά από τον δημόσιο λόγο. Απευθύνθηκα σε γυναικολόγους, θεραπευτές, ενδοκρινολόγους και άκουγα παντού την ίδια απάντηση: "Οι τιμές του αίματός σας είναι φυσιολογικές. Είσαι γυναίκα, πρέπει να το αντιμετωπίσεις”. Λες και αυτό που βίωνα κάθε μήνα –το σκοτάδι, οι σκέψεις αυτοκτονίας– ήταν φαντασία".
Όμως πώς ακριβώς οι ορμονικές διακυμάνσεις κατά τη διάρκεια του κύκλου επηρεάζουν τους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου και τη διάθεσή μας;
Η Χριστίνα Σκλαβενίτη, ψυχολόγος MA-ψυχοθεραπεύτρια, με εξειδίκευση στη Γυναικεία & Αναπαραγωγική Ψυχική Υγεία και τη Γονεϊκότητα, επιστημονική υπεύθυνη του Healing Stories, εξηγεί: "Ο εμμηνορροϊκός κύκλος αφορά πρωτίστως το αναπαραγωγικό μας σύστημα. Οι ορμόνες όμως που μεταβάλλονται κατά τη διάρκειά του συνομιλούν διαρκώς με τον εγκέφαλο και επηρεάζουν συστήματα που σχετίζονται με τη διάθεση, το άγχος, τον ύπνο, την ενέργεια και την αντίδρασή μας στο στρες. Τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη, για παράδειγμα, αλληλεπιδρούν άμεσα ή έμμεσα με νευροδιαβιβαστικά συστήματα, όπως η σεροτονίνη και το GABA (ένας φυσικός, ανασταλτικός νευροδιαβιβαστής στον εγκέφαλο που μειώνει τη νευρική διέγερση και προκαλεί χαλάρωση). Ωστόσο, αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι στην PMDD, μια σοβαρή, κυκλικά εμφανιζόμενη διαταραχή της διάθεσης, που συνδέεται με τις ορμονικές μεταβολές του εμμηνορροϊκού κύκλου, δε φαίνεται απαραίτητα να έχουμε "μη φυσιολογικά” επίπεδα ορμονών.
Φαίνεται περισσότερο ότι ο εγκέφαλος ορισμένων γυναικών είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος στις φυσιολογικές ορμονικές μεταβολές του κύκλου. Γι’ αυτό δύο γυναίκες μπορεί να περνούν από παρόμοιες ορμονικές αλλαγές και να τις βιώνουν εντελώς διαφορετικά. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό να το γνωρίζουν οι γυναίκες: το βίωμά τους είναι πραγματικό. Δεν είναι "ιδέα τους”, ούτε σημαίνει ότι είναι υπερβολικές, αδύναμες ή συναισθηματικά ασταθείς. Στην κλινική πρακτική συναντάμε συχνά γυναίκες που περιγράφουν κάτι σαν "Για κάποιες ημέρες τον μήνα νιώθω ότι δεν αναγνωρίζω τον εαυτό μου”. Μπορεί να αισθάνονται πολύ μεγαλύτερη ευαλωτότητα, ευερεθιστότητα, θλίψη ή απελπισία και λίγες ημέρες αργότερα να αναρωτιούνται: "Γιατί ένιωθα έτσι;”.
Η παρατήρηση του κύκλου μπορεί, επομένως, να γίνει ένα πολύτιμο εργαλείο αυτογνωσίας. Όχι για να εξηγούμε κάθε συναίσθημα μιας γυναίκας μέσω των ορμονών της, αλλά για να κατανοούμε καλύτερα πότε το νευρικό της σύστημα γίνεται περισσότερο ευάλωτο".
"Φταίνε οι ορμόνες σου"
Σκέψου πόσο συχνά έχεις ακούσει την παραπάνω φράση; Ίσως να σου την έχει πει απροκάλυπτα η κολλητή σου σε έξοδο για φαγητό όπου αισθάνεσαι ότι σου φταίνε όλα στο εστιατόριο ή ακόμη και ο έφηβος γιος σου στην κορύφωση κάποιου καβγά στο σπίτι. Για πολλά χρόνια η επιστήμη και η κοινωνία υποτιμούσαν το ψυχολογικό στρες του κύκλου, αφού το αντιμετώπιζαν σαν "νεύρα των ημερών". Για τη Χριστίνα Σκλαβενίτη, "η ιατρική και η ψυχολογία δεν αναπτύχθηκαν έξω από την κοινωνία. Για πολλά χρόνια μεγάλο μέρος της επιστημονικής γνώσης αντιμετώπιζε το ανδρικό σώμα ως ένα είδος "ουδέτερου” ανθρώπινου σώματος, ενώ το γυναικείο σώμα θεωρούνταν πιο περίπλοκο, ασταθές ή δύσκολο να μελετηθεί.
Ιστορικά, γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας αποκλείονταν συστηματικά ακόμη και από αρκετές κατηγορίες κλινικής έρευνας. Παράλληλα, υπάρχει μια πολύ παλιά πολιτισμική αφήγηση: η "υπερβολική”, "υστερική”, "ορμονική” γυναίκα. Έτσι, όταν μια γυναίκα έλεγε ότι πριν από την περίοδό της ένιωθε έντονο θυμό, άγχος, θλίψη ή ακόμη και απελπισία, η εύκολη απάντηση ήταν συχνά: "Είναι οι ορμόνες σου”. Ακόμη πιο συχνά αυτό συμπυκνώνεται σε μια καθημερινή, σχεδόν "αθώα” φράση που πολλές γυναίκες έχουν ακούσει: "Περιμένεις περίοδο;”, η οποία όμως συχνά λειτουργεί απορριπτικά, σαν να ακυρώνει αυτόματα κάθε συναίσθημα ή εμπειρία που εκφράζεται εκείνη τη στιγμή. Και εδώ υπάρχει ένα παράδοξο: από τη μία οι ορμόνες έχουν χρησιμοποιηθεί για να απαξιωθούν τα συναισθήματα των γυναικών και από την άλλη δεν είχε μελετηθεί αρκετά σοβαρά πώς ακριβώς οι ορμονικές μεταβολές επηρεάζουν την ψυχική τους υγεία.
Το γεγονός ότι ένα συναίσθημα μπορεί να επηρεάζεται από μια ορμονική μεταβολή δε σημαίνει ότι παύει να είναι πραγματικό ούτε ότι πρέπει να απορρίψουμε όσα μπορεί να μας λέει για τις ανάγκες, τα όρια ή τις σχέσεις μιας γυναίκας. Από μια φεμινιστική οπτική της υγείας, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι να πούμε "όλα είναι ορμόνες”, αλλά να ακούμε τη γυναίκα ως ειδικό της δικής της εμπειρίας και να εξετάζουμε μαζί βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Γιατί μια γυναίκα βιώνει τον κύκλο της ενώ εργάζεται, φροντίζει παιδιά ή άλλους ανθρώπους, βρίσκεται σε σχέσεις, αντιμετωπίζει οικονομικές πιέσεις, κοινωνικές απαιτήσεις και συχνά την προσδοκία να είναι εξίσου παραγωγική κάθε μέρα του μήνα".
Πότε πρέπει να ζητήσεις τη βοήθεια ειδικού
Είναι φορές που αισθάνεσαι αυτό που λέμε να "ανεβαίνει το αίμα στο κεφάλι". Ίσως όταν στις έξι το απόγευμα ο διευθυντής του τμήματος σου ζητήσει να καθίσεις υπερωρίες στο γραφείο, όταν είσαι υποχρεωμένη να πας στα γενέθλια της αχώνευτης ξαδέλφης σου ή όταν ο πρώην σύζυγός σου έχει βαλθεί να σου κάνει τη ζωή δύσκολη καθυστερώντας τη διατροφή του παιδιού σας. Όμως πότε πρέπει να ανησυχήσεις γι’ αυτά τα ξεσπάσματα που προδίδουν την έντονη απελπισία, το ακραίο άγχος ή τον πανικό, την αίσθηση ότι "δεν αντέχεις άλλο"; Ποια είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στο απλό PMS και την PMDD;
Η Χριστίνα Σκλαβενίτη διευκρινίζει: "Η βασική διαφορά δεν περιορίζεται στο ότι "τα συμπτώματα της PMDD είναι λίγο πιο έντονα”. Στην πραγματικότητα, αυτό που αλλάζει είναι κυρίως η ένταση και ο τρόπος που επηρεάζεται η καθημερινή ζωή της γυναίκας, η ψυχική της αντοχή και, τελικά, η ποιότητα της ζωής της". Και εξηγεί: "Στο PMS εμφανίζονται ήπια συμπτώματα που δε βγάζουν τις γυναίκες εκτός ρυθμού της καθημερινότητάς τους, όπως ευερεθιστότητα, μικρές μεταβολές στη διάθεση, κόπωση, αλλαγές στην όρεξη ή στον ύπνο, ευαισθησία στο στήθος, φούσκωμα ή πονοκέφαλος. Ωστόσο, στην PMDD μπορεί να εμφανίζονται πολύ έντονη συναισθηματική αστάθεια, θυμός, άγχος, καταθλιπτική διάθεση, απελπισία, δυσκολία συγκέντρωσης, αίσθημα ότι "δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα” ή ότι "χάνω τον έλεγχο”. Συμπτώματα που επηρεάζουν ουσιαστικά την εργασία, τη σχέση, τη γονεϊκότητα και την κοινωνική ζωή μιας γυναίκας".
Μάλιστα, σύμφωνα με την ειδικό, τα συμπτώματα εμφανίζονται κυρίως στην προεμμηνορροϊκή φάση και συνήθως βελτιώνονται μέσα στις πρώτες ημέρες μετά την έναρξη της περιόδου, "γι’ αυτό και για μια αξιόπιστη διάγνωση είναι σημαντική η καθημερινή καταγραφή των συμπτωμάτων για τουλάχιστον δύο κύκλους. Θα πρότεινα σε μια γυναίκα να αναζητήσει βοήθεια όταν αρχίζει να παρατηρεί ότι συγκεκριμένες ημέρες κάθε μήνα "χάνει” ένα κομμάτι της ζωής της: όταν δεν μπορεί να εργαστεί όπως συνήθως, όταν απομονώνεται, όταν οι σχέσεις της κλονίζονται επανειλημμένα, όταν το άγχος ή η θλίψη γίνονται πολύ έντονα ή όταν φοβάται τον ερχομό αυτών των ημερών. Δε χρειάζεται να περιμένουμε να γίνει κάτι αφόρητο για να αναζητήσουμε βοήθεια".
Υπάρχουν λύσεις
Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις έντονες μεταπτώσεις στη διάθεση και την ψυχολογία μας;
Υπάρχει διέξοδος απέναντι στο άγχος που μας πλημμυρίζει όταν επιστρέφουμε στο σπίτι και οι αρνητικές σκέψεις γυρίζουν ξανά και ξανά στο μυαλό μας; Και αν ναι, τι είδους ψυχολογικές θεραπείες ή στρατηγικές βοηθούν; Για τη Χριστίνα Σκλαβενίτη, "η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) είναι από τις ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις που έχουν μελετηθεί περισσότερο για τα προεμμηνορροϊκά συμπτώματα και μπορεί να βοηθήσει, μεταξύ άλλων, στη διαχείριση του στρες, την αναγνώριση και την επεξεργασία δυσλειτουργικών μοτίβων σκέψης και την αντιμετώπιση της συναισθηματικής επιβάρυνσης.
Στην αφηγηματική ψυχοθεραπευτική πράξη μια πολύ χρήσιμη προσέγγιση είναι η χαρτογράφηση του προσωπικού κύκλου – για δύο ή τρεις μήνες καταγράφονται όχι μόνο οι ημέρες της περιόδου, αλλά και η διάθεση, ο θυμός, ο ύπνος, η όρεξη, η σεξουαλική επιθυμία, η ευαισθησία στις σχέσεις και η ανάγκη για απομόνωση. Σταδιακά, μέσα από αυτή τη διαδικασία δημιουργείται ένας προσωπικός "χάρτης” που δε λειτουργεί απλώς ως εργαλείο παρατήρησης, αλλά και βοηθά τη γυναίκα να αναγνωρίσει επαναλαμβανόμενα μοτίβα και να δώσει συνοχή σε εμπειρίες που συχνά βιώνονται ως χαοτικές ή ξένες προς τον εαυτό της. Έτσι, εμπειρίες όπως "χάνω τον έλεγχο” ή "δεν αναγνωρίζω τον εαυτό μου” μπορούν σταδιακά να μετασχηματιστούν σε μια πιο σύνθετη αφήγηση: "Υπάρχουν συγκεκριμένες φάσεις του κύκλου μου όπου το νευρικό μου σύστημα γίνεται πιο ευάλωτο και χρειάζεται διαφορετική φροντίδα”. Με αυτό τον τρόπο ενισχύεται η αίσθηση ελέγχου και αυτοπαρατήρησης. Ωστόσο, σε πιο σοβαρές περιπτώσεις η ψυχοθεραπεία δεν αρκεί και χρειάζεται διεπιστημονική προσέγγιση. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να είναι πολύτιμη η συνεργασία ψυχολόγου/ψυχοθεραπευτή με ψυχίατρο και γυναικολόγο και, όπου υπάρχει σχετική ένδειξη, με ενδοκρινολόγο. Υπάρχουν αποτελεσματικές φαρμακευτικές και ορμονικές θεραπευτικές επιλογές που μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη συμπτωματολογία".
Τέλος, όπως επισημαίνει η ειδικός, ίσως τελικά αυτό να είναι και το σημαντικότερο μήνυμα: Ο κύκλος δεν είναι εχθρός που πρέπει να νικήσουμε ούτε άλλοθι που εξηγεί κάθε δύσκολο συναίσθημα. Είναι πληροφορία. Και όταν μια γυναίκα έχει πρόσβαση σε αυτή την πληροφορία, μπορεί να αρχίσει να ακούει το σώμα και την ψυχική της ζωή όχι με φόβο ή ντροπή, αλλά με περισσότερη περιέργεια, φροντίδα και σεβασμό.
