Ένα γρήγορο κουίζ: Τι σου έρχεται στο μυαλό όταν ακούς τη λέξη "φεμινισμός"; <br />
Καμένα σουτιέν; Αποτρίχωση; Καταπιεσμένες νοικοκυρές, απομεινάρια της δεκαετίας του 1970; Αν απάντησες κάποιο από τα τρία, ήρθε η στιγμή να πάψεις να μένεις έξω από το πιο καυτό debate της ποπ κουλτούρας σήμερα: Ποια φεμινιστικά συνθήματα έχουν νόημα στην εποχή μας; Και χρειαζόμαστε πράγματι όλες αυτές τις σελέμπριτις που τρέχουν να μας καταθέσουν τα φεμινιστικά τους διαπιστευτήρια;
Drunk Sinatra, Σάββατο απόγευμα, την ώρα που αδειάζουν τα μαγαζιά, πριν ξεχυθούν στα μπαρ οι ορδές του Σαββατόβραδου. Τη βλέπω να κάθεται σε ένα σκαμπό μόνη της, μπροστά από ένα άπερολ σπριντζ κοκτέιλ και το ανοικτό τάμπλετ της. Στα πόδια της οι σακούλες της από το Attica και τον Ιανό. Φοράει skinny τζιν, φούτερ και plimsollsΧΧΧ. Δεν φαίνεται ντροπαλή, είναι το είδος της γυναίκας που μπορεί να γυρίσει ξαφνικά για να ζητήσει αναπτήρα και μετά να συνεχίσει τη δουλειά της. Μεγάλωσε στην πόλη, τέλειωσε μεταπτυχιακό, χόρεψε ξέφρενα στα κλαμπ στις 5 το πρωί, φίλησε άγνωστα αγόρια στο σκοτάδι, κάπνισε χόρτο κι αρνήθηκε άλλα drugs, κι όταν τέλειωσε το πάρτι, βρήκε δουλειά, σπίτι και τώρα σκέφτεται να κάνει σχέση με κάποιον που να την αγαπάει σταθερά και ίσως και παιδί. Χαζεύει ένα fashion blog και ένα χαμένο επεισόδιο Game of Thrones κι όταν τελειώνει, συμπληρώνει τις θερμίδες της ημέρας της στο myfitness pal. Τη λένε Έλενα, Νεφέλη, Μαρία ή Δανάη και είναι 33. Κάποιες νύχτες ξυπνά απότομα, βάζει τα κλάματα και παίρνει τηλέφωνο τις φίλες της ή τη μαμά της.
Aν θαμπώσεις λίγο την όραση, στο πρόσωπό της θα διακρίνεις το πρόσωπο του φεμινισμού στην Ελλάδα σήμερα, αρκετές πια δεκαετίες έπειτα από τις σεισμικές δονήσεις που προκάλεσαν οι πρώτες μαζικές προσπάθειες των γυναικών να αποκτήσουν έλεγχο στο σώμα τους και στη ζωή τους και να εξερευνήσουν έξω από τα εσκαμμένα γι' αυτές όρια. Η ζωή της συμπυκνώνει τα κέρδη, τις ζημιές, τις αντιφάσεις και τη σύγχυση μιας ολόκληρης γενιάς κοριτσιών που μεγάλωσαν με μαμάδες που άκουγαν Νirvana και θεωρούσαν αδιανόητο να μην αποκτήσουν δική τους δουλειά, αυτοκίνητο και διαζύγιο.
Η ίδια δεν πολυσυνειδητοποιεί από πού "έρχεται". Όπως και η πλειοψηφία των συνομηλίκων της στις σύγχρονες πόλεις, έχει την πολυτέλεια να στέκεται ειρωνικά και να αποστρέφεται όρους που της φέρνουν συνειρμικά στον νου καμένα σουτιέν, πόδια χωρίς αποτρίχωση και γκρινιάρες σουφραζέτες. Εκείνη μεγάλωσε πιστεύοντας ότι μπορεί να γίνει οτιδήποτε θελήσει. Και πριγκίπισσα και αστροναύτης. Και μαμά που μεγαλώνει παιδιά στο σπίτι και CEO. Αλλά κάτι στην πορεία χάλασε, η συνταγή σαν να μη δούλεψε σωστά, χώρια η κρίση και το διαζύγιο των γονιών. Ποτέ δεν πίστεψε ότι μπορεί να της φανεί σε κάτι χρήσιμος ο φεμινισμός, μέχρι που άρχισε να δουλεύει και είδε τα όνειρά της για προαγωγή να εξανεμίζονται και τον εργοδότη της να της εξηγεί πως "κουκλίτσα μου" εκείνη η θέση που περίμενε να αδειάσει, καλύφθηκε από τον συνάδελφό της γιατί απαιτούσε "κότσια". Μέχρι που ανακάλυψε ότι αν συνεχίσει να παίρνει τον μισθό που παίρνει, θα γεράσει και δεν θα έχει δει ούτε το Βερολίνο. Μέχρι που είδε στα φετινά video music awards την Μπιγιονσέ να χορεύει προκλητικά λικνίζοντας γοφούς, ενώ πίσω της άστραφτε σε γιγαντοοθόνη η επιγραφή Feminist. Κι αυτό ήταν που την μπέρδεψε εντελώς.
Συνέχεια στη σελίδα 2
Στα χαρακώματα των ντεφιλέ
Τον περασμένο Σεπτέμβρη, έγινε μια μαχητική πορεία διαμαρτυρίας στο Παρίσι, όχι όμως στα βουλεβάρτα, αλλά πάνω στο ντεφιλέ μόδας για την Άνοιξη-Καλοκαίρι 2015. Όταν ήρθε η σειρά της Chanel να δείξει τη συλλογή της, το κοινό περίμενε, όπως είναι σύνηθες, μια παρουσίαση βιβλικών διαστάσεων. Κανείς όμως δεν ήταν προετοιμασμένος γι' αυτό που είδε: Ένα τσούρμο μοντέλα με τουίντ "εργατικά" κοστούμια να ξεχύνονται στη σκηνή, κρατώντας πλακάτ με συνθήματα που θα έστελναν αδιάβαστη και τη Σιμόν ντε Μποβουάρ: "Γίνε η στυλίστ του εαυτού σου", "Ψήφο για όλες μας", "Οι άντρες μπορούν να γεννήσουν κι αυτοί" στρίγκλιζαν τα μεγάφωνα. Το κοινό διχάστηκε μπροστά σ' αυτό το υπερθέαμα, που θύμιζε τις πιο μαχητικές στιγμές από το Μάη του 1968. Αλλά κανείς δεν περίμενε ότι θα ήταν τόσοι πολλοί εκείνοι που την επομένη θα εξαπέλυαν μύδρους ενάντια στον Καρλ Λάγκερφελντ -επικεφαλής σχεδιαστή και creative director της Chanel-, που τον ήξεραν μεν για προβοκάτορα, αλλά αυτή τη φορά είχε ξεπεράσει κάθε όριο.
Ο "κάιζερ" Καρλ δεν ήταν ο μόνος που αποφάσισε να θίξει το ευαίσθητο θέμα που αρχίζει από "Φ". Η Stella McCartney έδωσε το δικό της "σόου" μια μέρα πριν, όταν ακούστηκε backstage στην ίδια εκδήλωση να λέει πως τα ρούχα που σχεδιάζει έχουν στόχο να αναδείξουν τη "λεπτή" πλευρά της γυναικείας φύσης, γιατί η "δύναμη" κάνει τη γυναίκα "επιθετική" και καθόλου ελκυστική. Και έτσι άναψε ο καβγάς στη mainstream σόουμπιζ: Αμέτρητες οι σέλφις με συνθήματα και hashtags #ΧρειάζομαιΤοΦεμινισμό και #ΔενΧρειάζομαιΤοΦεμινισμόΓιατί.... Η Άνι Λένοξ την έπεσε στην Μπιγιονσέ, γιατί το να θέλει να κάνει ακτιβισμό κουνώντας προκλητικά τα οπίσθιά της είναι "λάιτ, στέλνει λάθος μηνύματα στα νέα κορίτσια και ντροπιάζει το κίνημα". Η Λίλι Άλεν έβγαλε τραγούδι όπου εμμέσως πλην σαφώς επιτίθεται σ' εκείνο το "χαζό", τη Μάιλι Σάιρους λέγοντας "εγώ δεν χρειάζεται να κουνάω τον πισινό μου, εγώ έχω μυαλό". Η Σίνεντ Ο' Κόνορ, επίσης, τα έβαλε με τη Μάιλι, κατηγορώντας τη δημόσια ότι φέρεται σαν τσουλί. Οι γυναικείες οργανώσεις την έπεσαν στη Λάνα ντελ Ρέι που έκανε υπεροπτική δήλωση για το αν την αφορά ο φεμινισμός. Οι δημοσιογράφοι στη μαχητική Huffington Post Women άρχισαν να μαλώνουν μ' αυτές στο salon.com για το τι είναι αυθεντικά φεμινιστικό και τι όχι. Και όλοι μαζί την έπεσαν στον Lagerfeld, που "σα δεν ντρέπεται να εξαργυρώνει οικονομικά ό,τι πιο ιερό και όσιο έχει η πρόσφατη γαλλική ιστορία...". Κι έτσι αυτή τη στιγμή που μιλάμε το να ρωτάς σε συνέντευξη κάποιον σταρ "πιστεύετε στον φεμινισμό;" είναι μια τάση από μόνο του.
Το φαινόμενο Femvertising
Αν και αρκετά παράδοξη ως τάση, να προσθέσουμε. Είναι σαν να ρωτάς κάποιον, "Πιστεύετε στα αυτοκίνητα;", τη στιγμή που αυτός τρέχει στην εθνική μέσα σε πολυμορφικό SUV, καταπίνοντας τα χιλιόμετρα από την άνετη θέση του οδηγού. Σαν να λες σε μήνυμα sms "Δεν πιστεύω στο κινητό τηλέφωνο και να μ' αφήσετε ήσυχη". Ο φεμινισμός σίγουρα δεν έχει τα ίδια αιτήματα μ' αυτά που είχε όταν εμφανίστηκε το χίλια οκτακόσια τόσο. Αλλά ούτε η ζωή μας ούτε εμείς είμαστε ίδιες. Σήμερα, για κάποια δημογραφική ομάδα γυναικών όπως εμείς που ζούμε στην "τυχερή", ευημερούσα πλευρά του πλανήτη, το ζήτημα έχει να κάνει περισσότερο με το πόσο δυνατές αισθανόμαστε να διαχειριστούμε τις επιλογές μας και τον τρόπο ζωής μας μέσα σ'έναν κόσμο που μας καλεί αδιάκοπα να υπάρχουμε αγοράζοντας δίαιτες, έξυπνα σουτιέν και υαλουρονικό οξύ. Έχει να κάνει περισσότερο με το πώς θα μάθουμε να διακρίνουμε και να διαπραγματευόμαστε έναν συγκαλυμμένο και άρα πολύ πιο ύπουλο μισογυνισμό που, για παράδειγμα, μετατρέπει σε ηθικό πρόβλημα το αν θέλεις να συνεχίσεις την εγκυμοσύνη σου, να μεγαλώσεις μόνη το παιδί σου, να αφήσεις την καριέρα σου και να αφιερώσεις χρόνο και ενέργεια στο σπίτι σου ή να τα παρατήσεις όλα και να πας στο φεγγάρι. Η γιαγιά μου έναν αιώνα πριν είχε να αντιμετωπίσει τον αποκλεισμό λόγω φύλου. Εγώ έχω να αντιμετωπίσω ενοχές και φόβους λόγω φύλου που με αποδυναμώνουν και δεν μ' αφήνουν να αποφασίζω ελεύθερα. Θέλω να μην θηλάσω το παιδί μου; Είμαι άσπλαχνη και θα καώ στην κόλαση. Θέλω να το θηλάσω μέχρι να πάει δύο; Είμαι μαμά-γκοτζίλα. Θέλω να κάνω μπότοξ; Είμαι θύμα της κατανάλωσης και του συστήματος. Δεν θέλω; Θα χάσω τη δουλειά μου, γιατί σκοτώνουν τ' άλογα όταν γεράσουν. Και όχι μόνο οι γυναίκες, όλο αυτό έχει αντίκτυπο και στη ζωή των αντρών, δεν πρόκειται μόνο για την κλασική πεταλούδα που φτερουγίζει στην Κίνα προκαλώντας καταιγίδα στην Αμερική, αλλά για δύο πεταλούδες που ζουν μαζί και υφίστανται από κοινού τους κλυδωνισμούς της μεταμοντέρνας καθημερινότητας, ειδικά από τη στιγμή που παρατούν την εργένικη ζωή και γίνονται κι αυτοί κομμάτια, ανάμεσα σε καριέρα, οικογένεια, παιδικό σταθμό και ατέρμονες συνεννοήσεις με την μπέιμπι σίτερ. Οι άντρες, οι πιο ανοιχτόμυαλοι, αρχίζουν κι αυτοί να δηλώνουν φεμινιστές από τη στιγμή που καταλαβαίνουν πως δεν είναι κάτι που τους αφήνει απ' έξω ή που τους απαξιώνει, αλλά κάτι που αναφέρεται και στα δικά τους δικαιώματα ως ανθρώπων. Ένας τέτοιος άντρας είναι ο γνωστός πανεπιστημιακός και συγγραφέας Νικόλας Σεβαστάκης, ο οποίος όταν τον ρώτησα αν και σε ποιο βαθμό αισθάνεται ότι τον αφορά το ζήτημα, μου απάντησε ότι για τον ίδιο φεμινισμός δεν είναι οι «σπουδές φύλου» στα σύγχρονα πανεπιστήμια ούτε η αιώνια φιλολογία για τις υπερβολές του παρελθόντος. «Ο φεμινισμός δικαίωσε -αν και σίγουρα με κενά- και τους άντρες, αφού πολλοί από εμάς κάνουμε σήμερα αυτά που δεν θα διανοούνταν η γενιά των γονιών μας: Αυτό είναι μια μεγάλη αλλαγή στον πολιτισμό της καθημερινότητας μας".
Ξεκίνησε ως κίνημα για να αλλάξει νόμους αλλά και την αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι κατώτερες από τους άντρες. Στην πορεία όμως ο φεμινισμός μεταμορφώθηκε σε κάτι πολύ ευρύτερο και τολμηρό. Ενδυνάμωσε τις γυναίκες, τις έκανε ικανές να φέρνουν παγκόσμιες αλλαγές και να παράγουν οικονομία. Στην εβδομάδα διαφήμισης 2014 στην Αμερική ένα πάνελ από διαφημίστριες έφτιαξε τον όρο femvertising για να ορίσει όλες εκείνες τις νέου τύπου διαφημίσεις που στέλνουν δυναμωτικά μηνύματα για τις γυναίκες, και που τείνουν να γίνουν ο κανόνας. Που τις αποθεώνουν χωρίς να τις καθιστούν αντικείμενα σεξ. Η εταιρεία Verizon εστίασε στο τι μπορεί να συμβεί αν δώσεις σημασία στην εμφάνιση ενός κοριτσιού αμελώντας τα ψυχικά του χαρίσματα. Μια άλλη διαφημιστική καμπάνια με τίτλο "Θα κάνω ό,τι θέλω" εγκωμιάζει την αποφασιστικότητα και το "έτσι θέλω" της μπαλαρίνας Misty Copeland που τα κατάφερε αν και αποκλείστηκε από το μπαλέτο λόγω ακατάλληλης σωματικής διάπλασης. Τα "σκετς αληθινής ομορφιάς" της Dove λένε στις γυναίκες ότι είναι πιο όμορφες απ' όσο πιστεύουν. Ακόμη και η διαφήμιση της Always #LikeAGirl έγινε χιτ δείχνοντας τα καταστροφικά στερεότυπα που συνοδεύουν τη θηλυκότητα. Ωστόσο, πάρα πολλές προσπάθειες να "μαρκετάρουμε" τη γυναίκα δεν καταλήγουν να μετατρέπουν τη γυναικεία δύναμη σε καταναλωτικό αγαθό, σαν ένα προϊόν που αγοράζεις μαζί με τα γιαούρτια χωρίς λιπαρά και τα μπρόκολα;
Η συγγραφέας και πανεπιστημιακός στο Εδιμβούργο, Άντζελα Δημητρακάκη, λέει ότι το να κάνεις τις γυναίκες να νομίζουν ότι μπορούν να έχουν έλεγχο στο σώμα τους αγοράζοντας προϊόντα που τις κάνουν "πιο δυνατές", δείχνει απλώς πόσο σοφιστικέ έχει γίνει η χειραγώγηση σήμερα. Το να έχουν την εντύπωση ότι το κάνουν για τις ίδιες, μαρτυρά απλώς την αδυναμία τους να αποδεχτούν πώς το σύστημα μάς κάνει τόση πλύση εγκεφάλου ώστε να θεωρούμε πώς η “ιδέα” προκύπτει από κάποια ελεύθερη βούληση. "Το 'σβήνω ρυτίδες' δεν προκύπτει από καμία ελεύθερη βούληση", λέει, "αλλά από το δικαίωμα των αντρών να αφήνουν τις μεγαλύτερες γυναίκες για νεότερες, το οποίο είναι και ο ορισμός της 'πατριαρχίας': η ισχύς του μεγαλύτερου άντρα. Όταν δούμε ίσο αριθμό αντρών και γυναικών να κάνουν μπότοξ, τότε να μιλήσουμε για 'έλεγχο της εμφάνισης".
Γεμάτος αντιφάσεις, παράπλευρες απώλειες, κέρδη και ζημιές είναι ο κόσμος μέσα στον οποίο οι γυναίκες πρέπει να ξεπερνούν φόβους, να ανακαλύπτουν τη σεξουαλικότητά τους, να κρατούν λεπτές ισορροπίες και τους πάντες ευχαριστημένους. Ο φεμινισμός δεν είναι σίγουρα στυλ, μόδα, "αξεσουάρ" που θα το φορέσουν αυτή τη σεζόν για να το πετάξουν την επόμενη. Είναι ένα -συνεχές- πείραμα που τις καλεί να θέτουν ερωτήματα για τη ζωή τους και τις επιλογές τους και να ψάχνουν απαντήσεις. Έλενα, Νεφέλη, Μαρία ή Δανάη, δεν έχει σημασία πώς θα το ονομάσεις. Αν θα το πεις "φεμινισμό", "τραπέζι" ή οτιδήποτε. Μπορείς να συνεχίσεις να το βλέπεις με ειρωνεία και συγκατάβαση, αν δεν σου ακούγεται αρκετά σέξι. Απλώς, την επόμενη φορά που θα ξυπνήσεις νύχτα νιώθοντας ευάλωτη γιατί κοντεύεις τα 40 κι ακόμη στη ζωή σου δεν έχεις βρει τις σωστές απαντήσεις, βεβαιώσου πως τουλάχιστον έχεις θέσει τις σωστές ερωτήσεις.
