Η Rei Kawakubo δεν είναι απλώς μια σχεδιάστρια μόδας, αλλά μια από τις πιο αινιγματικές και ριζοσπαστικές μορφές στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης και του ενδύματος. Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, έχει αμφισβητήσει ανοιχτά την έννοια της ομορφιάς, της θηλυκότητας, της εμπορικότητας και ακόμη και της ίδιας της ένδυσης ως λειτουργικού αντικειμένου. Το όνομά της έχει συνδεθεί με την αποδόμηση, το μαύρο χρώμα, τις ασύμμετρες σιλουέτες και την ιδέα ότι η μόδα μπορεί, και οφείλει, να είναι μορφή πνευματικής αναζήτησης και όχι απλώς προϊόν κατανάλωσης.
Γεννήθηκε στις 11 Οκτωβρίου 1942 στο Τόκιο, σε μια Ιαπωνία που μόλις έβγαινε από τα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο πατέρας της εργαζόταν στο Υπουργείο Οικονομικών και η οικογένειά της ανήκε στη μορφωμένη μεσαία τάξη. Η παιδική της ηλικία χαρακτηρίστηκε από αυστηρή πειθαρχία, συναισθηματική απόσταση και έντονη αίσθηση μοναξιάς, στοιχεία που η ίδια έχει αφήσει να διαφανούν αργότερα στο έργο της, το οποίο συχνά πραγματεύεται την απομόνωση, την ατέλεια και την εσωτερική σύγκρουση.
Παρόλο που σήμερα θεωρείται η αρχιτέκτονας του "anti-fashion", η ίδια δεν σπούδασε ποτέ σχέδιο μόδας. Σπούδασε Φιλοσοφία και Καλές Τέχνες στο Πανεπιστήμιο Keio, ένα από τα πιο ελίτ πανεπιστήμια της Ιαπωνίας. Πρόκειται για μια επιλογή που εξηγεί το βαθύ πνευματικό και εννοιολογικό υπόβαθρο των συλλογών της. Η ενασχόλησή της με τη μόδα ξεκίνησε σχεδόν τυχαία, όταν εργάστηκε στο διαφημιστικό τμήμα μιας εταιρείας υφασμάτων και αργότερα ως στιλίστρια. Η δυσκολία της να βρει ρούχα που να εκφράζουν την προσωπικότητά της την οδήγησε στο να αρχίσει να σχεδιάζει τα δικά της κομμάτια.
Το 1969 ίδρυσε την Comme des Garçons στο Τόκιο, αρχικά ως μικρό label γυναικείων ρούχων. Το όνομα, εμπνευσμένο από το τραγούδι του Françoise Hardy, σήμαινε ήδη μια αντίφαση: μια Ιαπωνέζα σχεδιάστρια με γαλλικό όνομα, που δεν ενδιαφερόταν για τη γαλλική κομψότητα, αλλά για την αποδόμησή της. Το brand αναπτύχθηκε γρήγορα στην Ιαπωνία και το 1975 παρουσίασε την πρώτη του επίδειξη στο Τόκιο.
Η πραγματική έκρηξη ήρθε το 1981, όταν η Kawakubo παρουσίασε τη συλλογή της στο Παρίσι. Οι αντιδράσεις ήταν σφοδρές. Δημοσιογράφοι μιλούσαν για "Hiroshima chic”, ένας όρος που προκάλεσε σάλο και θεωρήθηκε από πολλούς σκανδαλώδης και προσβλητικός. Μιλούσαν για ρούχα σαν κουρέλια, για εσκεμμένη ασχήμια. Μαύρα, τρύπια, ασύμμετρα υφάσματα, σιλουέτες που έκρυβαν το σώμα αντί να το αναδεικνύουν, μοντέλα που έμοιαζαν σχεδόν άφυλα. Η Kawakubo όμως δεν υποχώρησε παρά τα αρνητικά σχόλια. Επέβαλε το μαύρο ως το απόλυτο χρώμα της διανόησης και την ατέλεια ως τη νέα ομορφιά, δημιουργώντας μια στρατιά πιστών οπαδών που ονομάστηκαν "The Crows" λόγω της εμμονής τους με τα σκουρόχρωμα, ογκώδη ρούχα της.
Για το παραδοσιακό ευρωπαϊκό κοινό, ήταν σοκ. Για την ιστορία της μόδας, ήταν επανάσταση. Μαζί με τον Yohji Yamamoto, άλλαξε ριζικά την πορεία της δυτικής αισθητικής, εισάγοντας τον ιαπωνικό μινιμαλισμό και την έννοια της αποδόμησης ως κεντρική δημιουργική αρχή.
Η Kawakubo δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να είναι αρεστή. Αντίθετα, επιδίωξε συνειδητά να προκαλεί δυσφορία. Σε πολλές συνεντεύξεις της έχει δηλώσει ότι ο στόχος της είναι να δημιουργεί ρούχα που "δεν υπήρχαν πριν”, ακόμη κι αν είναι δύσκολα, άβολα ή ακατανόητα. Χαρακτηριστική είναι η φράση της ότι "δεν σχεδιάζω ρούχα, σχεδιάζω έννοιες”. Οι συλλογές της συχνά είχαν θεματικούς τίτλους που παρέπεμπαν σε ψυχολογικές καταστάσεις, θάνατο, φύλο, παραμόρφωση, κενό.
Ένα από τα μεγαλύτερα ορόσημα και ταυτόχρονα "σκάνδαλα" στην καριέρα της ήταν η συλλογή "Lumps and Bumps" του 1997. Η Kawakubo τοποθέτησε μαξιλάρια σε περίεργα σημεία κάτω από τα ρούχα, παραμορφώνοντας τη γυναικεία σιλουέτα και δημιουργώντας καμπούρες ή εξογκώματα στους γοφούς και την πλάτη. Ήταν μια ευθεία επίθεση στα παραδοσιακά πρότυπα ομορφιάς και μια δήλωση ότι το σώμα δεν χρειάζεται να είναι συμμετρικό για να είναι ελκυστικό. Αυτή η διάθεση για πειραματισμό την οδήγησε σε θρυλικές συνεργασίες, με πιο αξιοσημείωτη εκείνη με τον Merce Cunningham για την παράσταση χορού "Scenario", όπου οι χορευτές φορούσαν τις παραμορφωμένες δημιουργίες της, επαναπροσδιορίζοντας την κίνηση στον χώρο.
Κατά τη δεκαετία του 1990 και του 2000, η Comme des Garçons εξελίχθηκε σε πολυεπίπεδο όμιλο με δεκάδες υπο-γραμμές, ανδρικά, αρώματα, concept stores και το διάσημο Dover Street Market, ένα υβρίδιο καταστήματος, γκαλερί και καλλιτεχνικού χώρου, που άνοιξε στο Λονδίνο το 2004 και αργότερα στη Νέα Υόρκη και το Τόκιο. Εκεί, η Kawakubo λειτούργησε περισσότερο ως επιμελήτρια τέχνης παρά ως απλή επιχειρηματίας μόδας.
Οι συνεργασίες της υπήρξαν εξίσου πρωτοποριακές. Η συνεργασία της με τη Nike, τη Louis Vuitton στο πλαίσιο του LVMH Prize, αλλά κυρίως με τη H&M το 2008, θεωρήθηκε ιστορική, καθώς έφερε το ριζοσπαστικό της όραμα στο μαζικό κοινό χωρίς να το "αραιώσει”. Συνεργάστηκε επίσης με καλλιτέχνες όπως ο Merce Cunningham και ο Cindy Sherman, γεφυρώνοντας διαρκώς τη μόδα με τις εικαστικές τέχνες.
Σε αντίθεση με τον θόρυβο που προκαλεί το έργο της, η προσωπική της ζωή είναι σχεδόν αόρατη. Είναι παντρεμένη από το 1964 με τον Adrian Joffe, Βρετανό επιχειρηματία εβραϊκής καταγωγής, ο οποίος έγινε αργότερα CEO της Comme des Garçons και στενός συνεργάτης της. Δεν απέκτησαν παιδιά. Ζουν ανάμεσα στο Τόκιο και το Παρίσι, σε έναν κύκλο ζωής αυστηρά προστατευμένο από τη δημοσιότητα. Η Kawakubo σπανίως δίνει συνεντεύξεις, αποφεύγει τις κοινωνικές εμφανίσεις και δεν παρευρίσκεται σχεδόν ποτέ στο τέλος των επιδείξεών της για υπόκλιση, κάτι εξαιρετικά σπάνιο στον χώρο της μόδας.
Μαζί με τον σύζυγό της δημιούργησαν το Dover Street Market, ένα επαναστατικό concept store που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το λιανικό εμπόριο, συνδυάζοντας την υψηλή μόδα με την τέχνη του δρόμου και τις εγκαταστάσεις μουσείου. Παρά την τεράστια επιτυχία της, η Kawakubo παραμένει μια μοναχική φιγούρα, δηλώνοντας συχνά ότι η διαδικασία της δημιουργίας είναι για εκείνη βασανιστική και ότι η μεγαλύτερη φοβία της είναι να επαναλάβει τον εαυτό της.
Μούσες της υπήρξαν λιγότερο συγκεκριμένα πρόσωπα και περισσότερο ιδέες. Παρ’ όλα αυτά, μοντέλα όπως η Stella Tennant, η Hannelore Knuts και η Kristen McMenamy ταυτίστηκαν έντονα με το αισθητικό της σύμπαν, ενσαρκώνοντας την εύθραυστη, σχεδόν απόκοσμη θηλυκότητα που πρόβαλλε. Στο κόκκινο χαλί, οι δημιουργίες της επιλέγονται κυρίως από γυναίκες που θέλουν να κάνουν καλλιτεχνική δήλωση και όχι απλώς να δείχνουν όμορφες: η Tilda Swinton, η Björk, η Rihanna και η Lady Gaga έχουν φορέσει επανειλημμένα Comme des Garçons σε εμφανίσεις που συζητήθηκαν περισσότερο ως performance παρά ως μόδα. Το 2017, το Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης της αφιέρωσε μια έκθεση στο Costume Institute, καθιστώντας την τη δεύτερη εν ζωή σχεδιάστρια, μετά τον Yves Saint Laurent, που λαμβάνει αυτή την τιμή. Η έκθεση "Art of the In-Between" ανέδειξε την ικανότητά της να ισορροπεί ανάμεσα στο ρούχο και το γλυπτό, στο παρελθόν και το μέλλον, στο οικείο και το ξένο.
Σε ό,τι αφορά τη φιλανθρωπία, η Kawakubo δεν προβάλλει τις δράσεις της, αλλά έχει στηρίξει επανειλημμένα πολιτιστικά ιδρύματα, νέους Ιάπωνες σχεδιαστές και εκπαιδευτικά προγράμματα τέχνης, ενώ μετά τον σεισμό και το τσουνάμι του 2011 στην Ιαπωνία, η εταιρεία της προσέφερε σημαντική οικονομική βοήθεια και διοργάνωσε φιλανθρωπικές εκδηλώσεις.
Οι φιλίες και οι επαγγελματικές της σχέσεις είναι εξίσου επιδραστικές. Λειτούργησε ως μέντορας για μερικά από τα μεγαλύτερα ονόματα της μόδας, όπως ο Junya Watanabe και ο Chitose Abe των Sacai, ενώ η σχέση της με τον Yohji Yamamoto τη δεκαετία του '80 αποτέλεσε τον πυρήνα της ιαπωνικής εισβολής στο Παρίσι. Οι δηλώσεις της παραμένουν σπάνιες αλλά κοφτερές. Έχει πει ότι "το να δημιουργείς κάτι όμορφο δεν είναι αρκετό”, ότι "η μόδα πρέπει να είναι επικίνδυνη” και ότι "η άνεση είναι εχθρός της δημιουργικότητας”. Δεν πιστεύει στις τάσεις, δεν ενδιαφέρεται για την εμπορική επιτυχία ως αυτοσκοπό και έχει επανειλημμένα δηλώσει πως αν νιώσει ότι επαναλαμβάνεται, θα σταματήσει. Η Rei Kawakubo παραμένει μια επαναστάτρια που αρνείται να εξηγήσει το έργο της, αφήνοντας τα ρούχα να μιλούν για εκείνη. Μέσα από τη σιωπή της και τις ογκώδεις, συχνά αλλόκοτες δημιουργίες της, συνεχίζει να προκαλεί τον κόσμο της μόδας να σκεφτεί τι σημαίνει πραγματικά να ντύνεσαι, αποδεικνύοντας ότι η μόδα μπορεί να είναι η πιο αγνή και ασυμβίβαστη μορφή τέχνης.
Η Rei Kawakubo δεν δημιούργησε απλώς έναν οίκο μόδας. Δημιούργησε ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης, μια εναλλακτική αντίληψη για το σώμα, το φύλο, την ομορφιά και την τέχνη. Σε έναν κόσμο που επιβραβεύει το προβλέψιμο και το ευχάριστο, εκείνη επέλεξε συνειδητά το δύσκολο, το άβολο και το αμφιλεγόμενο. Και ακριβώς γι’ αυτό, θεωρείται σήμερα όχι μόνο μία από τις σημαντικότερες σχεδιάστριες όλων των εποχών, αλλά και μία από τις πιο βαθιά επιδραστικές καλλιτεχνικές προσωπικότητες του 20ού και 21ου αιώνα.
