Τον Ιούνιο του 2023, τέσσερις φίλοι στη Νέα Υόρκη διαπίστωσαν ότι έβγαιναν αρκετά και διάβαζαν λιγότερο απ’ όσο ήθελαν. Οπότε αντί να θυσιάσουν το ένα για το άλλο, προσκάλεσαν δέκα φίλους τους σε μια ταράτσα στο Brooklyn, με την προϋπόθεση να φέρουν και το βιβλίο τους μαζί. Έτσι ξεκίνησε το Reading Rhythms, μια σειρά από "πάρτι ανάγνωσης" με μουσική, χρόνο για διάβασμα και διαλείμματα συζήτησης. Και κανείς δεν χρειαζόταν να έχει τελειώσει το ίδιο μυθιστόρημα με τον διπλανό του.
Η ιδέα είχε την πρακτικότητα μιας καλής πρόσκλησης. Έλυνε το "πότε θα διαβάσω;" και το "πού θα συναντήσω ανθρώπους;" με ένα ραντεβού. Σήμερα, το Reading Rhythms διοργανώνει συναντήσεις σε περισσότερες από είκοσι πόλεις, σύμφωνα με τα στοιχεία των δημιουργών του. Κι έτσι η ανάγνωση βρήκε θέση στην ατζέντα της εξόδου, με ώρα προσέλευσης και συγκεκριμένο χώρο.
Κάπου ανάμεσα στα βιβλιοπωλεία που σερβίρουν κρασί, στις συναντήσεις σιωπηλής ανάγνωσης και στις λογοτεχνικές διοργανώσεις της Chanel και της Miu Miu, το βιβλίο αποκτά και πάλι έντονη κοινωνική παρουσία. Γίνεται αφορμή γνωριμίας, στοιχείο προσωπικού ύφους, θέμα συζήτησης και, όλο συχνότερα, αντικείμενο που η μόδα θέλει να χωρέσει στη δική της εικόνα. Και η σχέση αυτή έχει πολύ μεγαλύτερη ιστορία από τις πρόσφατες φωτογραφίες με μυθιστορήματα μέσα σε πάνινες τσάντες.
Πριν από τη λέσχη, η οικοδέσποινα
Στο Παρίσι του 17ου αιώνα, η Catherine de Vivonne, μαρκησία de Rambouillet, δεχόταν στην περίφημη "μπλε κάμαρά" της ανθρώπους της αριστοκρατίας και των γραμμάτων. Το Hôtel de Rambouillet ήταν ιδιωτική κατοικία, παρά τη σημερινή σημασία που αποδίδουμε στη λέξη hôtel. Εκεί, η συζήτηση, η ποίηση και η λογοτεχνική κρίση αποτελούσαν βασικό μέρος της κοινωνικής ζωής.
Η οικοδέσποινα είχε ρόλο πολύ ευρύτερο από την οργάνωση μιας ευχάριστης βραδιάς. Επιλέγοντας ποιοι συναντιούνταν και ποιο έργο συζητιόταν, μπορούσε να επηρεάζει την κυκλοφορία των ιδεών και τη φήμη των συγγραφέων. Το γούστο είχε διεύθυνση και η πρόσβαση σε αυτήν είχε σημασία.
Δεν επρόκειτο για λέσχες ανάγνωσης με τη σημερινή έννοια, όπου μια ομάδα συμφωνεί να διαβάσει ένα βιβλίο και επιστρέφει για να το συζητήσει. Τα σαλόνια συνδύαζαν τη λογοτεχνία με την τέχνη της συνομιλίας, τις κοινωνικές γνωριμίες και την προστασία δημιουργών. Έδιναν, επίσης, σε ορισμένες γυναίκες δυνατότητα πνευματικής επιρροής σε μια εποχή που οι θεσμοί της γνώσης παρέμεναν κυρίως ανδρικοί. Αυτή η δυνατότητα συνδεόταν, βέβαια, με την κοινωνική τους θέση και τους πόρους τους.
Η Madeleine de Scudéry άφησε ένα από τα πιο ιδιαίτερα τεκμήρια αυτής της κουλτούρας. Στον πρώτο τόμο του μυθιστορήματός της Clélie, το 1654, δημοσίευσε την Carte de Tendre, έναν αλληγορικό χάρτη των συναισθηματικών σχέσεων. Η τρυφερότητα, η εκτίμηση και οι διαδρομές προς την οικειότητα αποκτούσαν γεωγραφία. Η λογοτεχνία τροφοδοτούσε τις συζητήσεις για τον έρωτα και οι συζητήσεις επέστρεφαν μέσα στα βιβλία.
Όταν μια κάλτσα έδωσε όνομα σε έναν πνευματικό κύκλο
Στο Λονδίνο, από τη δεκαετία του 1750, οικοδέσποινες όπως η Elizabeth Montagu, η Elizabeth Vesey και η Frances Boscawen συγκέντρωναν συγγραφείς, καλλιτέχνες και λόγιους σε συναντήσεις που έγιναν γνωστές ως ο κύκλος των Bluestockings.
Η προέλευση του ονόματος έχει μια λεπτομέρεια που θα μπορούσε να ενδιαφέρει εξίσου μια ιστορικό της λογοτεχνίας και μια ειδικό της μόδας. Σύμφωνα με την επικρατέστερη εξήγηση, συνδέεται με τον προσκεκλημένο Benjamin Stillingfleet, ο οποίος φορούσε τις λιγότερο επίσημες μπλε κάλτσες του αντί για τις ακριβές μαύρες που υπαγόρευε η περίσταση. Το ένδυμα έδωσε όνομα σε μια μορφή συναναστροφής που εκτιμούσε την πνευματική συμβολή περισσότερο από την τήρηση του ενδυματολογικού πρωτοκόλλου.
Αργότερα, η λέξη "bluestocking" χρησιμοποιήθηκε υποτιμητικά για τη μορφωμένη γυναίκα, παρουσιάζοντάς την ως άχαρη και ανεπιθύμητη, καθώς η δυσφορία απέναντι στις γυναίκες που διεκδικούσαν πνευματική παρουσία εκφραζόταν και ως κρίση για την εμφάνισή τους.
Η ιστορία της κοινής ανάγνωσης, πάντως, δεν περιορίζεται στις καλλιεργημένες ελίτ. Το 1831, μαύρες γυναίκες στη Φιλαδέλφεια συγκρότησαν τη Female Literary Association, με τη Sarah Mapps Douglass ανάμεσα στις ηγετικές μορφές της. Διάβαζαν και συζητούσαν κείμενα, καλλιεργούσαν τη γραφή τους και συνέδεαν την εκπαίδευση με την αντίσταση στις φυλετικές προκαταλήψεις. Στις εβδομαδιαίες συναντήσεις τους, γραπτά μπορούσαν να παρουσιαστούν ανώνυμα.
Οι σημερινές λέσχες έχουν συγγένειες και με τις δύο αυτές παραδόσεις, και με τη συνάντηση γύρω από το γούστο, αλλά και με τη δημιουργία ενός χώρου όπου περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να μιλήσουν και να ακουστούν. Ωστόσο δεν έχουν όλες την ίδια κοινωνική λειτουργία, ακόμη κι όταν οι φωτογραφίες τους μοιάζουν.
Διαβάστε Επίσης
Η Oprah έβαλε μια ολόκληρη χώρα στην ίδια συζήτηση
Τον Σεπτέμβριο του 1996, η Oprah Winfrey παρουσίασε την πρώτη επιλογή της τηλεοπτικής λέσχης της, το The Deep End of the Ocean της Jacquelyn Mitchard. Και τότε η προσωπική σύσταση μιας αναγνωρίσιμης γυναίκας απέκτησε πρωτοφανή εκδοτική ισχύ και η λέσχη ανάγνωσης μπορούσε πλέον να συγκεντρώνει ανθρώπους που δεν θα βρίσκονταν ποτέ στο ίδιο δωμάτιο.
Η τηλεόραση διεύρυνε την κλίμακα της συνάντησης. Το κοινό βιβλίο δημιουργούσε μια κοινή συζήτηση, ακόμη και από απόσταση, ενώ η σημερινή ψηφιακή κουλτούρα επιτρέπει σε αυτή τη συζήτηση να συνεχίζεται διαρκώς, μέσα από αναρτήσεις, βίντεο, σχόλια και προτάσεις αναγνωστών.
Αρκετές από τις νεότερες πρωτοβουλίες, ωστόσο, μειώνουν τις απαιτήσεις συμμετοχής. Δεν χρειάζεται κοινός τίτλος, προετοιμασμένη άποψη ή η βεβαιότητα ότι θα έχεις κάτι αρκετά ενδιαφέρον να πεις.
Η Dua Lipa έχει και μια άλλη λίστα προτάσεων
Η Dua Lipa ξεκίνησε το Service95 Book Club τον Ιούνιο του 2023, με πρώτη επιλογή το Shuggie Bain του Douglas Stuart, το βραβευμένο με Booker μυθιστόρημα για ένα αγόρι που μεγαλώνει στη Γλασκώβη με μια μητέρα εξαρτημένη από το αλκοόλ. Κάθε μήνα προτείνει ένα βιβλίο και συνομιλεί με τον συγγραφέα του, ενώ η ομάδα του Service95 συγκεντρώνει συμπληρωματικό υλικό που ανοίγει τη συζήτηση γύρω από τον κόσμο του έργου.
Διαβάστε Επίσης
Παράλληλα με τις λέσχες που συγκεντρώνονται γύρω από τις επιλογές ενός αναγνωρίσιμου προσώπου, αναπτύσσονται συναντήσεις όπου ο καθένας φέρνει όποιο βιβλίο θέλει. Το Silent Book Club ξεκίνησε το 2012 σε ένα wine bar του San Francisco, όταν οι Guinevere de la Mare και Laura Gluhanich άρχισαν να διαβάζουν μαζί. Οι προηγούμενες απόπειρές τους να συμμετάσχουν σε λέσχες είχαν ατονήσει, μεταξύ άλλων εξαιτίας της πίεσης να τελειώσουν εγκαίρως το επιλεγμένο βιβλίο. Το δικό τους μοντέλο άφηνε τον καθένα να φέρει ό,τι διάβαζε και προέβλεπε περίπου μία ώρα ήσυχης ανάγνωσης. Η συναναστροφή πριν ή μετά παρέμενε προαιρετική.
Η οργάνωση αναφέρει πλέον περισσότερα από δύο χιλιάδες τοπικά παραρτήματα σε πάνω από εξήντα χώρες. Οι συναντήσεις είναι δωρεάν, αν και η κατανάλωση στον χώρο φιλοξενίας μπορεί να έχει κόστος. Η επιτυχία της ιδέας εξηγείται και από την απλότητά της. Προσφέρει παρέα χωρίς να απαιτεί αδιάκοπη συζήτηση και χρόνο για διάβασμα χωρίς να προϋποθέτει απομόνωση.
Ένα ποτήρι κρασί δίπλα στο μυθιστόρημα
Στο Λονδίνο, η Chrissy Ryan σχεδίασε το BookBar ως βιβλιοπωλείο, χώρο εκδηλώσεων και σημείο συνάντησης, όπου το κρασί και ο καφές θα είχαν ουσιαστική θέση. Η αρχή του, τον Φεβρουάριο του 2021, είχε την ιδιομορφία της εποχής: εν μέσω περιορισμών, λειτουργούσε αρχικά μόνο με παραλαβή παραγγελιών.
Η Ryan είχε ήδη αρχίσει να χτίζει την κοινότητά του διαδικτυακά. Σε κείμενό της εκείνης της περιόδου εξηγούσε ότι ήθελε η ανάγνωση να δίνει την ίδια αφορμή για παρέα και συζήτηση με μια σειρά που όλοι παρακολουθούν. Η βιβλιοφιλία, άλλωστε, δεν χρειαζόταν να συνοδεύεται από επισημότητα.
Αυτό είναι ένα από τα ουσιαστικότερα χαρακτηριστικά των νέων χώρων. Επιτρέπουν να περάσεις περισσότερο χρόνο γύρω από τα βιβλία χωρίς να έχεις κάθε στιγμή μια αγοραστική αποστολή. Μπορείς να ακούσεις έναν συγγραφέα, να συναντήσεις φίλους ή να μείνεις μόνος ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους, και το βιβλιοπωλείο αποκτά θέση στην κοινωνική γεωγραφία της πόλης, πέρα από τη συναλλαγή στο ταμείο.
Γιατί η μόδα θέλει μια θέση στο τραπέζι
Η Miu Miu εγκαινίασε το Literary Club τον Απρίλιο του 2024 στο Μιλάνο, με τίτλο "Writing Life" και αφετηρία το έργο των Sibilla Aleramo και Alba de Céspedes. Το 2025, η διοργάνωση "A Woman’s Education" στράφηκε στις Simone de Beauvoir και Fumiko Enchi, εξετάζοντας τη γυναικεία ενηλικίωση, τη φιλία και τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση.
Τον Απρίλιο του 2026, το "Politics of Desire" έφερε στο Circolo Filologico Milanese συζητήσεις γύρω από τα A Girl’s Story της Annie Ernaux και Changes: A Love Story της Ama Ata Aidoo. Το πρόγραμμα επεκτάθηκε και σε διαλέξεις για τη συναίνεση και την επιθυμία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Οι επιλογές αυτές δίνουν περιεχόμενο στη σχέση του οίκου με τη γυναικεία εμπειρία, πέρα από την εικόνα της αναγνώστριας ως αισθητικό πρότυπο.
Η Chanel είχε ξεκινήσει τα Rendez-vous littéraires rue Cambon το 2021, με τη Virginie Viard και τη Charlotte Casiraghi. Οι συναντήσεις, τα βίντεο και οι αναγνωστικές προτάσεις έφεραν στο ίδιο πρόγραμμα συγγραφείς και ηθοποιούς, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γυναικεία χειραφέτηση. Στις προσκεκλημένες περιλαμβάνονται οι Leïla Slimani, Siri Hustvedt, Marie NDiaye και Rachel Cusk.
Η μόδα έχει προφανές όφελος από αυτή τη σχέση. Συνδέει την ταυτότητά της με συγκεκριμένες ιδέες, δημιουργούς και αναγνωστικές επιλογές. Ο οίκος αποκτά ρόλο οικοδεσπότη, με την επιρροή που συνεπάγεται η δυνατότητα να επιλέγεις ποιος θα καθίσει στο τραπέζι και ποιο θέμα θα συζητηθεί.
Η πιο κυριολεκτική εκδοχή αυτής της συνάντησης εμφανίστηκε τον Οκτώβριο του 2026 στη συνεργασία της Madewell με τη New York Public Library. Η συλλογή άντλησε από το οπτικό αρχείο της βιβλιοθήκης, ακόμη και από την τυπογραφία των φακέλων εικόνων της δεκαετίας του 1980. Ένα μπλουζάκι παραπέμπει στην ταινία Party Girl του 1995 με την Parker Posey, ενώ η βιβλιοθήκη προσφέρει στη μόδα και πολιτιστικό κύρος και σχεδιαστικό υλικό.
Το βιβλίο στη φωτογραφία και το βιβλίο που διαβάζεται
Η αυξημένη ορατότητα της ανάγνωσης δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι διαβάζουμε περισσότερο. Στις ΗΠΑ, η έρευνα του National Endowment for the Arts για το 2022 κατέγραψε ότι το 48,5% των ενηλίκων είχε διαβάσει τουλάχιστον ένα βιβλίο μέσα στον προηγούμενο χρόνο, έναντι 54,6% το 2012. Τα στοιχεία αφορούν τη συγκεκριμένη χώρα και περίοδο, αλλά αρκούν για να κάνουν πιο προσεκτική τη συζήτηση περί καθολικής "επιστροφής στο βιβλίο".
Η διάκριση ανάμεσα στη δημοφιλία της εικόνας και στην ίδια την αναγνωστική πράξη έχει σημασία. Ένα εξώφυλλο μπορεί να δηλώνει γούστο προτού διαβαστεί η πρώτη σελίδα. Μια εκδήλωση μπορεί να πουλάει περισσότερο την αίσθηση συμμετοχής παρά τη λογοτεχνία. Και φυσικά αυτά δεν ακυρώνουν την αξία τους, χρειάζεται όμως να ξέρουμε τι ακριβώς προσφέρουν και σε ποιους είναι προσβάσιμα.
