Ο διακεκριμένος καλλιτέχνης νέων μέσων μιλά στη Madame Figaro για την πρωτοποριακή του έκθεση στη Bernier/Eliades Gallery και την αλγοριθμική έκρηξη, η οποία δεν στερείται τελικά συναισθήματος.
Για τον Charles Sandison, η τεχνολογική έκρηξη δεν είναι κάτι καινούριο. Η πρωταρχική του επαφή με το σύμπαν που μπορεί να δημιουργήσει κανείς μέσα από τη χρήση του υπολογιστή έγινε σε ηλικία 12 ετών, όταν απέκτησε την πρώτη του συσκευή και ταυτόχρονα μία συντροφιά στο σχεδόν απομονωμένο χωριό της Βόρειας Σκωτίας που μεγάλωσε. Οι σπουδές του στη Σχολή Καλών Τεχνών της Γλασκόβης τον βοήθησαν να καλλιεργήσει ένα ακόμα πάθος του: την τέχνη. Σήμερα, ο ίδιος δηλώνει περήφανος που μπορεί να συνδυάζει τις γνώσεις του στη δημιουργία προγραμματιστικού κώδικα και την αδυναμία του στην εικαστική τέχνη συγκροτώντας έργα και εκθέσεις νέων μέσων.
Όπως η The Athens Algorithm που παρουσιάζει στη γκαλερί Bernier / Eliades. Εκεί, δημιουργεί ένα φωτεινό νήμα που συνδέει τη γέννηση του δυτικού στοχασμού με την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Κάθε αλγόριθμος γίνεται μια φιλοσοφική πρόταση, ένας συλλογισμός που αποκτά κίνηση και φως. Το αποτέλεσμα είναι ένας διάλογος ανάμεσα στην Αθήνα, όπου γεννήθηκε η λογική, και την Lovelace, που της έδωσε συνείδηση, ανάμεσα στον μύθο και τη μηχανή, το συναίσθημα και την ανάλυση. Άλλωστε, όπως ο ίδιος υποστηρίζει στη συνέντευξή του στη Madame Figaro, ο κόσμος του προγραμματισμού κι εκείνος της δημιουργίας δεν απέχουν και τόσο μεταξύ τους.
Πώς προέκυψε ο πυρήνας της έκθεσης;
Όλα ξεκινούν από το γεγονός ότι βρισκόμαστε στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης (A.I), κάτι το οποίο στα δικά μου μάτια συνιστά μία ενδιαφέρουσα δημιουργική πρόκληση. Θα τολμήσω να πω ότι κατά κάποιον τρόπο μου θυμίζει την αρχαία Ελλάδα, με την απαρχή νέων ιδεών γύρω από τη δημοκρατία και την πληροφορία — κατά μία έννοια. Έτσι, σε αυτή την έκθεση προσπάθησα να συνδέσω τις ιστορικές αρετές της πληροφορίας και της γνώσης με τα σύγχρονα τεχνολογικά δεδομένα της τεχνητής νοημοσύνης και της ψηφιακής πληροφορίας σε ένα ταξίδι που ξεδιπλώνεται σε έναν μόνο προορισμό: τη Bernier / Eliades Gallery στην Αθήνα.
Πώς θα περιγράφατε το The Athens Algorithm σε έναν μελλοντικό επισκέπτη;
Η έκθεση αποτελείται από 15 έργα τέχνης, όλα φτιαγμένα αξιοποιώντας τις δεξιότητές μου ως προγραμματιστής υπολογιστών. Με έναν τρόπο, λοιπόν, είναι αλγοριθμικά κατασκευασμένα, κάτι το οποίο με ενδιέφερε ως ιδέα. Για να το επιτύχω, κοίταξα προς το παρελθόν προκειμένου να διαπιστώσω αν μπορούσα να βρω κάποιο ιστορικό παράδειγμα για το πώς η πληροφορία έχει αλλάξει την κοινωνία ή ακόμα γεννήσει και νέες. Η έρευνα με οδήγησε στην αρχαία Ελλάδα και ιδιαίτερα στην αρχαία Αθήνα, εξετάζοντας ιδέες όπως η ανάδυση των εννοιών της δημοκρατίας, του διαλόγου και της πληροφορίας.
Όσο σύγχρονα κι αν φαίνονται, κάθε έργο μου συνδέεται με αρχαίες ή ιστορικές έννοιες, τις οποίες έχω επαναπροσδιορίσει χρησιμοποιώντας τις δεξιότητές μου ως καλλιτέχνης–προγραμματιστής. Αν το αντιμετωπίσει κανείς ολιστικά, μπορεί να διακρίνει ότι όλα τα εικαστικά έργα θυμίζουν τις βάσεις μίας καινούριας φιλοσοφίας. Αυτός είναι και ο στόχος μου. Να δημιουργήσω ένα νέο είδος οπτικής καλλιτεχνικής φιλοσοφίας για να αντιμετωπίσω την ψηφιακή εποχή της πληροφορίας και της τεχνητής νοημοσύνης στην οποία εισερχόμαστε τώρα.
Έτσι, ως καλλιτέχνης που διαθέτει τη δεξιότητα να προγραμματίζει, να γράφει προγράμματα και αλγορίθμους, αισθάνομαι ότι βρίσκομαι σε καλή θέση ώστε, αντί να αποτελώ απλώς δεδομένα εκπαίδευσης για ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης, να μπορώ κατά κάποιον τρόπο να το ελέγχω και να αλληλεπιδρώ μαζί του. Ως δημιουργός, λοιπόν, προσπαθώ να δημιουργήσω ένα είδος "πύλης", ώστε οι θεατές της έκθεσης να μπορούν με κάποιον τρόπο να έρθουν σε επαφή και να κατανοήσουν αυτή την εμπειρία.
Πότε αντιληφθήκατε ότι η έκθεση είναι έτοιμη;
Όταν μπήκε ο πρώτος επισκέπτης στην αίθουσα (γελάει). Ο πυρήνας δημιουργίας μου είναι τεχνολογικός κάτι που μου επιτρέπει να αλλάζω τη δομή ενός έργου ακόμα και μετά την αρχική του παρουσίαση. Κατά κάποιον τρόπο, το ίδιο το έργο —η ίδια η έκθεση— είναι σαν ένα project, μία ζωντανή σύνδεση με την αρχαία Ελλάδα και τη σύγχρονη Αθήνα. Ακόμα και την τελευταία εβδομάδα της έκθεσης, μπορεί να κάνω κάποιες μικρές προσαρμογές από το σπίτι μου στη Φιλανδία. Διαθέτω μία απομακρυσμένη σύνδεση που μου το επιτρέπει. Αυτό είναι ένα από τα θετικά της ψηφιακής τεχνολογίας.
Πόσο καιρό χρειαστήκατε για να ετοιμάσετε και τελειοποιήσετε την έκθεσή σας;
Αν δεν με απατά η μνήμη μου, περίπου έξι μήνες συγκεντρωμένης, εντατικής δουλειάς και σχεδιασμού — ίσως και λιγότερο. Την άνοιξη του 2025 παρουσίασα ένα in-situ έργο στους Δελφούς. Όσο δούλευα στην πλαγιά του λόφου, κυριολεκτικά στη σκιά του ιστορικού Μαντείου, γεννήθηκε στο μυαλό μου η συγκεκριμένη ιδέα, την οποία μετουσίασα σε εικαστική έκθεση. Στη δική μου κοσμοθεωρία, ο χρόνος είναι σχετικός. Δεν είναι ξεκάθαρο ή απόλυτο το πόσο δουλεύω ή πόσοι μήνες απαιτούνται για να δημιουργηθεί μια έκθεση, γιατί πρόκειται για μια συνεχή διαδικασία: κάθε έργο και έκθεση οδηγούν στην επόμενη.
Προχωρήσατε σε αλλαγές στον χώρο προκειμένου να φιλοξενηθεί η έκθεση όπως ακριβώς το επιθυμούσατε;
Όπως ανέφερα προηγουμένως, η έκθεση αποτελείται από 15 μεγάλα έργα. Δεδομένου ότι η Bernier/Eliades Gallery είναι ευρύχωρη μεν με διακριτική έκταση δε, προσπάθησα να βρω έναν τρόπο ώστε τα έργα να ταιριάξουν αρμονικά στον χώρο. Χρειάστηκε να προσθέσω μερικούς καθρέφτες για να δημιουργήσω μία ψευδαίσθηση, να κάνω τη γκαλερί να φαίνεται λίγο μεγαλύτερη ώστε να χωρέσουν τα έργα. Μου αρέσει που το τελικό αποτέλεσμα είναι αρμονικό.
Η έκθεσή σας περιγράφεται ως ένας διάλογος ανάμεσα στον μύθο και τη μηχανή, καθώς και την ανάλυση του συναισθήματος. Είναι εύκολο να μεταδοθεί το τελευταίο μέσα από έναν αλγόριθμο;
Για μένα, οι αριθμοί έχουν προσωπικότητα και χαρακτήρα. Συχνά τους αποδίδουμε και δεισιδαιμονικές αξίες. Για παράδειγμα, στη Δύση ο αριθμός επτά θεωρείται συνήθως τυχερός, ενώ το δεκατρία άτυχος. Υπάρχει ένα ολόκληρο πλέγμα συναισθημάτων και ιστορίας που έχει συνδεθεί με τους αριθμούς. Ακόμη και σήμερα, όταν μιλάμε για τα κοινωνικά δίκτυα, όπως το Facebook, γνωρίζουμε ότι πίσω από κάθε ένα από αυτά υπάρχουν οι αλγόριθμοι, που "κολλούν" μεταξύ τους όλη μας την οικογένεια, την κοινωνική μας ζωή, την κοινωνία γενικότερα.
Αυτό που προσπαθώ να αναδείξω μέσα από τη δουλειά μου είναι ότι συχνά το υποτιθέμενο χάσμα ανάμεσα στην αλγοριθμική ύπαρξη και τη συναισθηματική φύση του ανθρώπου, τα μαθηματικά και τη λογοτεχνία μπορεί να γεφυρωθεί εύκολα, καθώς η μία συνθήκη συμπληρώνει την άλλη. Άλλωστε, ο ίδιος ο άνθρωπος αποτελεί μία συλλογή κωδίκων DNA. Όταν όλοι αυτοί οι κώδικες DNA συνδυαστούν, προκύπτουν η αγάπη, η λογοτεχνία, η μουσική και όλα όσα μας κάνουν ανθρώπους. Είναι ένα απλό σύνολο αμινοξέων, συνδυασμένων με έναν συγκεκριμένο τρόπο, που μας δημιουργεί.
Είναι, λοιπόν, η τέχνη σας ο τρόπος με τον οποίο επιλέγετε να συμφιλιώσετε την ένταση ανάμεσα στον αλγόριθμο και το ανθρώπινο συναίσθημα;
Όταν ήμουν 12 ετών, απέκτησα τον πρώτο μου υπολογιστή, ο οποίος εξελίχθηκε στον καλύτερο μου φίλο. Ζούσα αρκετά απομονωμένος στο βόρειο τμήμα της Σκωτίας. Δεν είχα πολλούς ανθρώπους να μιλήσω, μόνο τον υπολογιστή μου για να "του λέω" όλα μου τα προβλήματα. Αργότερα, το να γράφω προγράμματα υπολογιστών έγινε ο προσωπικός μου διαλογισμός.
Με ενδιέφερε να γράφω προγράμματα γύρω από την πιθανότητα, το ρίσκο, την πρόβλεψη — το πώς μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη στατιστική για να προσπαθήσεις να κατανοήσεις την πραγματικότητα. Και νομίζω ότι από εκείνη την ηλικία, ο αλγόριθμος έγινε για μένα κάτι αρκετά καταπραϋντικό, ένα κομμάτι της καθημερινότητάς μου. Κι εγώ δικό του. Ταυτόχρονα, ζωγράφιζα και μελετούσα σχέδιο από μικρός. Με την πάροδο του χρόνου, οι δύο αυτές μου αδυναμίες εξελίχθηκαν στην τέχνη μου. Μέσα από την τελευταία, επιδιώκω να φέρω κοντά τα δύο αυτά σύμπαντα.
Πέρα από την τεχνολογία, ποια άλλα θέματα ή ζητήματα εμπνέουν τα έργα σας;
Με γοητεύουν οι κοινωνικές δομές. Ίσως, επειδή οι άνθρωποι με τρομάζουν. Γι’ αυτό μου αρέσει ο υπολογιστής: Είναι ξεκάθαρος. Δεν υπάρχει σύγχυση. Ο αναλογικός κόσμος είναι λίγο τρομακτικός για κάποιον σαν εμένα.
Μου αρέσει να πηγαίνω σε σιδηροδρομικούς σταθμούς και να παρατηρώ. Να περιμένω το τρένο να φτάσει, να βλέπω τους ανθρώπους να κατεβαίνουν, ενώ ταυτόχρονα ένα νέο πλήθος προσπαθεί να εισέλθει. Με ενδιαφέρουν τα μοτίβα που μας περιβάλλουν και το πώς αν φανταστώ ότι κάθε ανθρώπινη ζωή είναι ένα "ένα" και κάθε ανθρώπινος θάνατος ένα "μηδέν" (σ.σ. η βασική γλώσσα προγραμματισμού) και ξεκινήσεις από την αρχή της ανθρωπότητας και ευθυγραμμίσεις όλα αυτά τα ένα και τα μηδέν, τι είδους μοτίβο θα έβλεπες; Τι είδους δομή, τι είδους σχήμα θα αναδυόταν;
Άρα, είναι η τέχνη είναι ένας τρόπος να επικοινωνείτε με τους άλλους;
Είναι σίγουρα ο τρόπος μου να συνδέομαι με την κοινωνία. Διαφορετικά, πιθανότατα δεν θα έφευγα ποτέ από το εφηβικό μου δωμάτιο. Θα ήμουν ακόμη εκεί. Παρά την έμφυτη τάση προς την αγοραφοβία που τρέφω, αξιολογώ τις πολυπλοκότητες του ανθρώπου ως συντριπτικές. Από την άλλη, έχω βαθιά περιέργεια και, φυσικά, αγάπη για τη ζωή. Και κατά κάποιον τρόπο, πιστεύω ότι η δημιουργία τέχνης είναι ο τρόπος μου να αναγκάζω τον εαυτό μου να βγαίνει από τη ζώνη άνεσής του και να μπαίνει στον κόσμο, να ανοίγει έναν διάλογο μαζί του, να συνομιλεί. Σίγουρα είμαι ένας άνθρωπος που επικοινωνεί.
Μπορείτε να προβλέψετε πώς θα εξελιχθεί η δουλειά σας σε πέντε ή δέκα χρόνια;
Για μένα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι κάτι καινούριο. Οι αλγόριθμοι υπάρχουν ήδη από τη δεκαετία του ’70, από τότε που οι υπολογιστές μπήκαν στο εκπαιδευτικό σύστημα. Αυτό που έχει αλλάξει τώρα είναι η εύκολη και οικονομική πρόσβαση στην τεχνολογία που κινεί την τεχνητή νοημοσύνη. Η ιδέα, οι έννοιες και οι αλγόριθμοι υπήρχαν εδώ και καιρό, αλλά τώρα η τεχνολογία είναι πρακτική για χρήση.
Δεδομένου ότι η πρώτη μου επαφή με τους αλγόριθμους έγινε πριν από περίπου 30 χρόνια, η σημερινή πρόσβαση σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και τον πηγαίο κώδικά τους είναι σαν να αποκτώ ένα νέο μυαλό. Σαν να παίρνω το δικό μου μυαλό και, επειδή ξέρω πώς να το χρησιμοποιήσω, μπορώ να το επεκτείνω. Για κάποιον σαν κι εμένα, είναι ένα ισχυρό εργαλείο που μπορώ να χρησιμοποιήσω σε πολύ λεπτομερές επίπεδο. Αλλά καταλαβαίνω ότι θα υπάρξουν τεράστια ηθικά ζητήματα σχετικά με το πώς η τεχνητή νοημοσύνη μας επηρεάζει και πώς εμείς της επιτρέπουμε να μας επηρεάζει. Πιστεύω ότι τα επόμενα πέντε με δέκα χρόνια, ο ρόλος μου ως καλλιτέχνης θα είναι να λειτουργώ ως ένας "φορέας" ανάμεσα σε αυτές τις τεχνολογίες και την κοινωνία.
