Mattias Klum | O παγκοσμίου φήμης Σουηδός φωτογράφος και κινηματογραφιστής μιλάει αποκλειστικά στο madamefigaro.gr
Με την ιδιότητά του ως ο πρώτης πρεσβευτής του Εθνικού Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.
Ο Mattias Klum είναι διεθνώς αναγνωρισμένος Σουηδός καλλιτέχνης, εξερευνητής, φωτογράφος, κινηματογραφιστής, ομιλητής και περιβαλλοντολόγος, με πολυετή συνεργασία με το National Geographic και πλούσιο έργο στη φυσική ιστορία. Έχει λάβει το Μετάλλιο του Βασιλιά της Σουηδίας, έχει ανακηρυχθεί Young Global Leader και είναι πρεσβευτής διεθνών οργανισμών όπως η IUCN και η WWF. Ο πιο πρόσφατος τίτλος του είναι αυτός του πρώτου πρεσβευτή του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή. Με αυτή την ιδιότητα, μίλησε στo madamefigaro.gr και εξήγησε το όραμά του για την Τέχνη και το περιβάλλον.
Έχετε περάσει δεκαετίες αποτυπώνοντας με τον φακό σας τόσο την απόλυτη ομορφιά όσο και την καταστροφή της φύσης. Κάποιοι επικριτές λένε ότι οι τόσο άρτιες, πανέμορφες εικόνες της περιβαλλοντικής κρίσης τελικά "ναρκώνουν" το κοινό, προσφέροντας μια παρηγορητική αισθητική αντί για την ωμή οργή που απαιτεί η δράση. Έχετε σκεφτεί μήπως η ίδια η ομορφιά της τέχνης σας σαμποτάρει το πολιτικό και οικολογικό σας μήνυμα;
Κατανοώ αυτή την ανησυχία, αλλά ποτέ δεν πίστεψα ότι η ομορφιά και η αίσθηση του επείγοντος είναι αντίθετες έννοιες. Μέσα από τη δουλειά μου για το National Geographic, τους New York Times και πολλά ακόμη μέσα, έχω καταγράψει τόσο εξαιρετική ομορφιά όσο και δύσκολες πραγματικότητες: αποψίλωση δασών, απώλεια βιοποικιλότητας και κοινότητες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της περιβαλλοντικής αλλαγής. Μεγάλο μέρος αυτής της δουλειάς κινείται ανάμεσα στη φωτοδημοσιογραφία και την καλλιτεχνική έκφραση.
Ταυτόχρονα, υπάρχει και μια πιο καθαρά καλλιτεχνική πλευρά στο έργο μου. Ωστόσο, τα βασικά θέματα σπάνια αλλάζουν. Είτε δημιουργώ μια ντοκιμαντερίστικη ιστορία είτε ένα έργο για μουσείο, επιστρέφω διαρκώς στα ίδια ερωτήματα: Πώς συνδεόμαστε; Τι σημαίνει να ανήκεις κάπου; Πώς σχετιζόμαστε με τον ζωντανό κόσμο και μεταξύ μας; Η διαφορά συχνά δεν βρίσκεται στο θέμα, αλλά στη γλώσσα με την οποία το προσεγγίζουμε. Ορισμένα έργα επικοινωνούν άμεσα. Άλλα λειτουργούν μέσα από τη μεταφορά, την ατμόσφαιρα και το συναίσθημα. Οι ιδέες μπορεί να μην είναι αμέσως ορατές, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν. Σπάνια προστατεύουμε κάτι που δεν αγαπάμε, και σπάνια αγαπάμε κάτι που δεν έχουμε πραγματικά δει.
Για μένα, η ομορφιά δεν είναι διακόσμηση ούτε απόδραση από την πραγματικότητα. Είναι μια γλώσσα. Μπορεί να δημιουργήσει σύνδεση, περιέργεια και προβληματισμό. Τελικά, η δική μου ευθύνη δεν είναι να πω στους ανθρώπους τι να σκεφτούν. Είναι να τους προσκαλέσω να κοιτάξουν πιο προσεκτικά και ίσως να δουν τον κόσμο –και τη θέση τους μέσα σε αυτόν– από μια ελαφρώς διαφορετική οπτική γωνία. Δεν χρησιμοποιώ την ομορφιά για να απαλύνω την πραγματικότητα. Τη χρησιμοποιώ για να προσκαλέσω τους ανθρώπους να έρθουν πιο κοντά σε αυτήν.
Η ναυαρχίδα-έκθεση του Μουσείου για τη βιοποικιλότητα λέγεται "Όλα συνδέονται", και αυτό είναι σχεδόν λέξη προς λέξη η δική σας κοσμοθεωρία, ειδικά μετά το "Big World, Small Planet” με τον Johan Rockström και τα "πλανητικά όρια". Προφανώς εσείς ζήσατε αυτή τη σύνδεση στα δάση του Μπόρνεο, στα κοράλλια, στους πάγους. Τι σημαίνει τελικά "όλα συνδέονται", όταν έχεις δει όλα αυτά μπροστά στον φακό σου;
Αυτό που ξεκίνησε ως γοητεία για μεμονωμένους τόπους εξελίχθηκε σταδιακά σε μια εξερεύνηση των σχέσεων. Όσο περισσότερο χρόνο περνώ παρατηρώντας τη φύση, τόσο δυσκολότερο γίνεται να σκέφτομαι με όρους ξεχωριστών ιστοριών. Τα δάση επηρεάζουν την ατμόσφαιρα, η ατμόσφαιρα επηρεάζει τους ωκεανούς, οι ωκεανοί επηρεάζουν το κλίμα και το κλίμα επηρεάζει τους ανθρώπους. Αυτό που φαίνεται μακρινό είναι συχνά βαθιά συνδεδεμένο.
Ένα από τα πιο σημαντικά μαθήματα που μου έχει διδάξει η φύση είναι το εξής: η ζωή δημιουργεί τις προϋποθέσεις για περισσότερη ζωή. Τα υγιή δάση παράγουν βροχοπτώσεις, οι κοραλλιογενείς ύφαλοι δημιουργούν ενδιαιτήματα και η βιοποικιλότητα δημιουργεί ανθεκτικότητα. Ως φωτογράφος, κινηματογραφιστής και καλλιτέχνης, πάντοτε με ενδιέφερε να αποκαλύπτω σχέσεις που δεν είναι άμεσα ορατές. Για μένα, το "όλα συνδέονται" δεν είναι ένα σύνθημα. Είναι μια παρατήρηση. Στεκόμενος κάτω από τα γιγάντια δέντρα των τροπικών δασών του Βόρνεο, καταδυόμενος στους κοραλλιογενείς υφάλους του Ινδικού Ωκεανού ή περπατώντας πάνω στον θαλάσσιο πάγο της Αρκτικής, ποτέ δεν ένιωσα ότι επισκεπτόμουν τη φύση. Ένιωθα ότι μου υπενθύμιζε πού πραγματικά ανήκω.
Η λέξη "Πρεσβευτής” ακούγεται δυνατή, αλλά συχνά κινδυνεύει να μείνει συμβολική. Για εσάς τι σημαίνει πρακτικά; Σε έναν χρόνο από σήμερα, ποιο θα ήταν το συγκεκριμένο σημάδι ότι αυτή η συνεργασία με το Μουσείο Γουλανδρή είχε πραγματικό αποτέλεσμα - περισσότεροι νέοι επισκέπτες, περισσότερα σχολεία, διεθνείς συνεργασίες, στήριξη στην έρευνα, ή δημόσια πίεση για την προστασία της φύσης;
Καταρχάς, αποτελεί μεγάλη τιμή. Το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή διαθέτει μια αξιοσημείωτη παρακαταθήκη, όχι μόνο ως μουσείο αλλά και ως σημαντικό κέντρο έρευνας, εκπαίδευσης και προστασίας της φύσης. Αυτό που με ενθουσιάζει περισσότερο είναι η ικανότητά του να συνδέει την επιστήμη, τον πολιτισμό και τη συμμετοχή του κοινού. Αν, σε έναν χρόνο από σήμερα, το Μουσείο έχει εμπνεύσει ακόμη περισσότερους ανθρώπους — από νέους επισκέπτες μέχρι επιστήμονες, επιχειρηματίες και φορείς λήψης αποφάσεων — και έχει συμβάλει στην ενίσχυση της σύνδεσης ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και τη δημόσια συνείδηση, τότε θα θεωρούσα τη συνεργασία επιτυχημένη.
Τα μουσεία κάνουν περισσότερα από το να διαφυλάσσουν τη γνώση. Βοηθούν στη διαμόρφωση της οπτικής μας. Αν αυτή η συνεργασία ενθαρρύνει μεγαλύτερη περιέργεια, θαυμασμό και κατανόηση της θέσης μας μέσα στον ζωντανό κόσμο, τότε θα έχει πετύχει κάτι πραγματικά ουσιαστικό.
Συχνά λέμε ότι πρέπει να "σώσουμε τον πλανήτη”, ίσως όμως ο πλανήτης να μην χρειάζεται σωτήρες, αλλά ανθρώπους λιγότερο αλαζόνες. Μετά από τόσα χρόνια που έχετε δει από κοντά την ομορφιά και την καταστροφή της φύσης, τι έχετε αλλάξει εσείς προσωπικά στη ζωή σας;
Η αείμνηστη φίλη μου και νομπελίστρια Elinor Ostrom είχε κάποτε ερωτηθεί: "Ποιο είναι το ένα πράγμα που πρέπει να κάνουμε για να σώσουμε τον πλανήτη;". Η απάντησή της ήταν: "Ο πλανήτης δεν χρειάζεται απαραίτητα να σωθεί. Εμείς χρειαζόμαστε". Και πρόσθεσε κάτι εξίσου σημαντικό: δεν υπάρχει μία και μοναδική λύση. Δεν υπάρχει μαγική συνταγή. Αντιμετωπίζουμε πολλαπλές προκλήσεις και απαιτούνται πολλαπλές λύσεις. Το βρίσκω ενθαρρυντικό. Σημαίνει ότι υπάρχει χώρος για όλους μας. Ύστερα από τέσσερις δεκαετίες στη φύση, αυτό που έχει αλλάξει περισσότερο μέσα μου είναι η ταπεινότητα. Όσο περισσότερο χρόνο περνώ στο πεδίο, τόσο λιγότερο βλέπω την ανθρωπότητα ως κάτι ξεχωριστό από την υπόλοιπη ζωή.
Tι θα θέλατε να αλλάξει σε εμάς φεύγοντας από το Μουσείο;
Αν θα ήθελα οι άνθρωποι να φύγουν από αυτό το μουσείο με κάτι, αυτό θα ήταν λίγη λιγότερη αλαζονεία και λίγη περισσότερη περιέργεια. Γιατί όταν κατανοούμε ότι είμαστε μέρος της φύσης και όχι κάτι έξω από αυτήν, τείνουμε να παίρνουμε καλύτερες αποφάσεις.
Το Μουσείο φαίνεται να επενδύει πάνω απ' όλα στα παιδιά - σχολεία, εκπαιδευτικά προγράμματα, καλοκαιρινές δράσεις. Φανταστείτε ένα 12χρονο να σας ρωτά: "Έχει νόημα κάτι απ' όλα αυτά, ή μήπως θα είναι ήδη αργά μέχρι να μεγαλώσω;"
Θα του έλεγα: ναι, έχει σημασία. Δεν έχει νόημα να προσποιούμαστε ότι οι προκλήσεις είναι μικρές. Δεν είναι. Πρέπει να τις αντιμετωπίζουμε με απόλυτη σοβαρότητα. Όμως δεν πρέπει να μας παραλύουν. Το μέλλον δεν είναι κάτι που απλώς μας συμβαίνει. Είναι κάτι που διαμορφώνουμε μέσα από τις επιλογές που κάνουμε, ατομικά και συλλογικά. Σε περισσότερα από σαράντα χρόνια στο πεδίο, έχω δει τεράστιες απώλειες, αλλά έχω δει και εντυπωσιακές ανακάμψεις: είδη που επέστρεψαν από το χείλος της εξαφάνισης, δάση που αναγεννήθηκαν, ποτάμια που αποκαταστάθηκαν και κοινότητες που έλυσαν προβλήματα τα οποία κάποτε φαίνονταν αδύνατο να αντιμετωπιστούν. Υπάρχουν πολύ περισσότερες ιστορίες επιτυχίας απ’ όσες συνήθως ακούμε. Άρα όχι, δεν είναι αργά. Κάθε άλλο. Αλλά απαιτεί συμμετοχή, περιέργεια και δράση.
H αισιοδοξία σας είναι κάτι που έχετε κερδίσει ή μια απόφαση που παίρνετε κάθε πρωί;
Δεν βλέπω την αισιοδοξία ως τυφλή ελπίδα. Βασίζεται στην εμπειρία. Έχω δει πόσο ανθεκτική μπορεί να είναι η φύση όταν της δοθεί μια ευκαιρία. Η αισιοδοξία μου είναι ταυτόχρονα κερδισμένη και συνειδητή επιλογή, που ανανεώνεται κάθε πρωί από τη γνώση ότι υπάρχουν ακόμη τόσα πολλά που αξίζει να προστατεύσουμε, να αποκαταστήσουμε και να γιορτάσουμε.
