Η γενιά των γυναικών που είναι σήμερα μεταξύ 30 και 40+ –aka millennials– στην Ελλάδα είναι η μόνη που βίωσε ένα "triple threat": την οικονομική κρίση κατά την είσοδό της στην αγορά εργασίας, την πανδημία στην πιο παραγωγική της φάση και τώρα την κρίση κόστους ζωής.
Απόγευμα Παρασκευής, στο πίσω κάθισμα ενός Uber, κάπου στη Βασιλίσσης Σοφίας. Είμαι κολλημένη στην κίνηση και κοιτάζω έξω από το παράθυρο. Σκέφτομαι διάφορα, δεν ήταν εύκολη εβδομάδα... Χαζεύω μια αφίσα για μια νέα έκθεση και τις βιτρίνες να τρέχουν σε slow motion. Ξαφνικά νιώθω ότι η ζωή μου κυλάει ακριβώς στο ίδιο μοτίβο: πολλή φασαρία, μηδέν χιλιόμετρα. Ο οδηγός ρίχνει μια ματιά στον καθρέφτη. "Δεν κουνιέται τίποτα σήμερα" λέει. "Όλα έχουν κολλήσει". "Σαν τη ζωή μου ένα πράγμα" ψελλίζω βυθισμένη στις σκέψεις μου. "Πόσο είσαι;" με ρωτάει. "Τριάντα... και λίγο" απαντάω αδιάφορα. "Εγώ στην ηλικία σου είχα ήδη δύο παιδιά και σπίτι δικό μου, κοπελιά. Εσείς οι νέοι σήμερα... βλέπω που τρέχετε όλη μέρα και στο τέλος μια τρύπα στο νερό. Πάντα κάτι σας λείπει".
Διαβάστε Επίσης
Γυρίζω πάλι το κεφάλι μου προς το παράθυρο. "Ίσως η ενηλικίωση" σκέφτομαι. Φτάνω στο σπίτι, αφήνω τα κλειδιά στο τραπεζάκι της εισόδου. "Εγώ στην ηλικία σου είχα ήδη δύο παιδιά και σπίτι δικό μου, κοπελιά. Εσείς οι νέοι σήμερα... Πάντα κάτι σας λείπει". Κανονικά θα έπρεπε να γελάσω ή να νευριάσω. Όμως τίποτα από τα δύο δε συμβαίνει. Πετάω την τσάντα στον καναπέ και κάθομαι στο πάτωμα με το laptop. Το πρωί στο γραφείο είδα ένα από αυτά τα memes για τους millennials, ξέρεις αυτά που λένε ότι είναι 30-40, αλλά δείχνουν 20-30 και νιώθουν 80-90. Μήπως, τελικά, είχε δίκιο ο ταξιτζής; Μήπως είμαστε η γενιά που αρνείται να μεγαλώσει; Προσωπικά, νιώθω σαν να μου λείπουν 10 χρόνια. Ψάχνω κάτι να παίζει στο background για να μη σκέφτομαι. Θα βάλω να δω Younger. Ο Darren Star, άλλωστε, ο άνθρωπος πίσω από το Sex and the City και το Emily in Paris, είναι η τέλεια επιλογή για "binge-watching". Το κάνει κι ο πρωθυπουργός.
Στη σειρά μια 40χρονη χωρισμένη μητέρα, η Liza, αναγκάζεται να προσποιηθεί την 26χρονη για να βρει δουλειά στον υπερανταγωνιστικό χώρο των εκδόσεων. Φοράει τα Converse της και ξεκινά μια διπλή ζωή γεμάτη αμήχανες slang αναφορές. Παρακολουθώ τη Liza να αγωνιά για το αν θα την ανακαλύψουν επειδή δεν ξέρει ποια είναι η Cardi B. Εγώ, από την άλλη, ξέρω ακριβώς ποια είναι η Cardi B, αλλά δεν έχω ιδέα αν η σπιτονοικοκυρά μου αποφασίσει τον επόμενο μήνα να κάνει το διαμέρισμα των 40 τ.μ. όπου μένω Airbnb. Ουδεμία σταθερότης. Ούτε καν σαν υποψία.
Από τη μία μεταπτυχιακά, certifications και LinkedIn endorsements και από την άλλη πληθωρισμός, ακρίβεια και εργασιακή επισφάλεια. Είμαστε η πρώτη γενιά γυναικών που, ενώ στα 35 θα έπρεπε να είμαστε στο απόγειο της ισχύος μας, αναγκαζόμαστε να κάνουμε "cosplay" τις 25άρες: μοιραζόμαστε έξοδα, ζητάμε δανεικά από τους γονείς μας και αναβάλλουμε να κάνουμε παιδί όχι γιατί "θέλουμε να ζήσουμε τη ζωή μας", αλλά γιατί η ζωή μας μοιάζει με demo που δεν ξεκλειδώνει ποτέ. Και δεν το λέω μόνο εγώ.
Σύμφωνα με τη διαΝΕΟσις, οι Ελληνίδες millennials είναι όντως η γενιά με την καλύτερη εκπαίδευση στην ιστορία της χώρας. Και η γενιά που ρίχνει τον δείκτη γονιμότητας στο 1,3, όχι από έλλειψη επιθυμίας, αλλά από τον ορθολογικό υπολογισμό μιας γυναίκας που ξέρει ότι το "motherhood penalty" στην Ελλάδα, το συστηματικό μειονέκτημα δηλαδή (οικονομικό, επαγγελματικό και κοινωνικό) που υφίστανται οι εργαζόμενες γυναίκες μετά την απόκτηση παιδιού, είναι μια ισόβια ποινή χωρίς αναστολή. Σε αντίθεση με το "fatherhood bonus" βέβαια, αλλά αυτό είναι θέμα για ένα άλλο άρθρο.
Επεξεργάζομαι για λίγο τους αριθμούς και καταλαβαίνω ότι υπάρχει ξεκάθαρο χάσμα μεταξύ επιθυμίας και πραγματικότητας. Και μετά μιλάμε για δημογραφικό και καλά κάνουμε, γιατί οι προβλέψεις για το μέλλον δείχνουν ότι, εάν δεν αλλάξει κάτι δραστικά στην οικογενειακή πολιτική, μέχρι το 2050 ο πληθυσμός της Ελλάδας υπολογίζεται ότι θα πέσει στα 8,8 εκατομμύρια, με το 1/3 να είναι άνω των 65 ετών. Όμως τι κάνουμε γι’ αυτό; Όσο εγώ βλέπω αμερικανιές πασπαλισμένες με γκλίτερ, η ΕΛΣΤΑΤ βλέπει ότι το 2024 οι γεννήσεις στην Ελλάδα έπεσαν στις 68.467 και είναι για πρώτη φορά λιγότερες από 70.000. Ιστορικό χαμηλό!
Μάλιστα, οι προβολές που γίνονται με βάση τα στοιχεία του ληξιαρχείου δείχνουν ότι θα κινηθούμε ακόμη χαμηλότερα στην πορεία. Τελικά, το δημογραφικό δεν είναι μια αφηρημένη έννοια για τα δελτία ειδήσεων, αλλά η δική μας αναβολή. Είναι το 30,7% των συνομηλίκων μου, που, σύμφωνα με τη Eurostat, ζουν ακόμα στο εφηβικό τους δωμάτιο επειδή το ενοίκιο στην Αθήνα έχει γίνει ένα απρόσιτο luxury.
Έχει πάει αργά, αλλά παίρνω τηλέφωνο τον Γιάννη Κούρτη, διδάκτορα Πολιτικής Επιστήμης και σύμβουλο σταδιοδρομίας και επαγγελματικού προσανατολισμού. "Πιστεύεις ότι οι αλλεπάλληλες κρίσεις των τελευταίων ετών έχουν επηρεάσει τις γυναίκες ηλικίας 30-40 με αποτέλεσμα να μην μπορούν να βρουν τα πατήματά τους και να καθυστερούν να κάνουν καριέρα και οικογένεια;". "Ολοφάνερα" μου απαντάει. "Οι γυναίκες αυτές καλούνται να είναι ταυτόχρονα οικονομικά αυτόνομες, συναισθηματικά διαθέσιμες, επαγγελματικά ευέλικτες και –κάποια στιγμή– μητέρες. Χωρίς επαρκείς παιδικούς σταθμούς, χωρίς ευέλικτα ωράρια, χωρίς πραγματική ισότητα στην εργασία. Και να ξέρεις ότι οι γυναίκες με επισφαλή εργασία και χαμηλό εισόδημα όχι μόνο καθυστερούν, αλλά πολλές φορές και εγκαταλείπουν εντελώς τη σκέψη της μητρότητας. Η σύνδεση με το δημογραφικό έχει να κάνει ακριβώς μ’ αυτό: την αναβολή των οροσήμων".
Ο ρόλος του κράτους
Ζητάω από την υπουργό Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνα Μιχαηλίδου να μοιραστεί μαζί μου τις σκέψεις της σχετικά με την υποστήριξη των γυναικών που "έχασαν έδαφος" λόγω των κρίσεων και τη σύνδεση της εργασιακής ανασφάλειας με τη μείωση των γεννήσεων στη χώρα μας. "Υπάρχει, πράγματι, μια γενιά γυναικών που δε μέτρησε τη ζωή της με ορόσημα, αλλά με κρίσεις" μου λέει. "Εισήλθε στην αγορά εργασίας την ώρα που η οικονομία συρρικνωνόταν, προσπάθησε να προοδεύσει επαγγελματικά μέσα στην αβεβαιότητα και ύστερα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια παγκόσμια πανδημία που ανέτρεψε ξανά ρυθμούς και σχέδια. Οι γυναίκες που βρίσκονται σήμερα στα τριάντα και κάτι προχώρησαν μέσα σε διαδοχικές αναταράξεις που επιβράδυναν την επαγγελματική και την προσωπική τους εξέλιξη και επηρέασαν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται την οικογένεια, τον χρόνο και το μέλλον τους. Αυτή η συσσωρευμένη εμπειρία αποτυπώνεται πλέον και στο δημογραφικό προφίλ της χώρας. Η σύνδεση ανάμεσα στην εργασιακή ανασφάλεια και τη μείωση των γεννήσεων είναι βαθιά και πολυπαραγοντική. Όταν το εισόδημα παραμένει εύθραυστο και το μισθολογικό χάσμα επιμένει, όταν η εξέλιξη δεν προδιαγράφεται καθαρά και η επαγγελματική σταθερότητα δε θεωρείται δεδομένη, η απόφαση για παιδί μετατίθεται. Γι’ αυτό η δημογραφική πρόκληση απαιτεί σταθερό εργασιακό περιβάλλον, δίκαιες αμοιβές και υποδομές φροντίδας που επιτρέπουν στους γονείς να εργάζονται χωρίς να εξαντλούνται και χωρίς να αισθάνονται ότι επιλέγουν ανάμεσα στην καριέρα και την οικογένεια".
Τη ρωτάω αν υπάρχουν θεσμικές πρωτοβουλίες που στοχεύουν στη συμφιλίωση επαγγελματικής και προσωπικής ζωής των γυναικών. "Στηρίζουμε την οικονομική ενδυνάμωση των γυναικών με εργαλεία που ενισχύουν τη διαφάνεια και την ισότιμη αμοιβή, όπως το έργο Fair Pay, που εισάγει πρακτικούς οδηγούς και μηχανισμούς εφαρμογής της μισθολογικής διαφάνειας και της αρχής της ίσης αμοιβής στην πράξη, και ενισχύουμε το Σήμα Ισότητας για επιχειρήσεις ενθαρρύνοντας οργανωμένα εργασιακά περιβάλλοντα να υιοθετούν πολιτικές συμφιλίωσης επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, όπου δεσμεύονται σε αξιοκρατικές διαδικασίες εξέλιξης χωρίς έμφυλες στρεβλώσεις" απαντά και συνεχίζει:
"Επεκτείνουμε το πρόγραμμα "Νταντάδες της Γειτονιάς” σε όλη τη χώρα δημιουργώντας ένα θεσμικό και ασφαλές πλαίσιο φροντίδας για βρέφη και νήπια, για να διευκολύνουμε την πρόσβαση σε πιστοποιημένες υπηρεσίες φροντίδας, ιδίως για τις μητέρες που επιδιώκουν να επιστρέψουν ή να παραμείνουν ενεργές στην εργασία τους". Πάντως, όπως τονίζει η υπουργός, "την ίδια στιγμή που συζητάμε όλα αυτά, τα δεδομένα δείχνουν ότι οι γυναίκες συνεχίζουν να επενδύουν στη γνώση και την καινοτομία. Παρά τις βελτιώσεις που καταγράφονται στην απασχόληση, η παρουσία τους στην έρευνα και την απόκτηση διδακτορικών τίτλων ενισχύεται, γεγονός που αποδεικνύει ότι το ανθρώπινο κεφάλαιο της χώρας διαθέτει δυναμισμό και υψηλή εξειδίκευση. Αυτή η δυναμική όμως χρειάζεται πλαίσιο που να την αξιοποιεί, να την επιβραβεύει και να τη συγκρατεί στην ελληνική οικονομία. Γι’ αυτό επιμένουμε στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος όπου η καριέρα και η οικογένεια λειτουργούν συμπληρωματικά, όπου η μητρότητα δε μεταφράζεται σε επαγγελματική επιβράδυνση και η εξέλιξη δεν προϋποθέτει προσωπικές θυσίες χωρίς όρια.
Διαβάστε Επίσης
Η γενιά των τριάντα και κάτι, άλλωστε, δε ζητά ειδική μεταχείριση. Ζητά σταθερότητα, διαφάνεια και δομές που στηρίζουν τις επιλογές της. Ο ρόλος της πολιτείας είναι να μετατρέπει την εμπειρία των κρίσεων σε πολιτικές που αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη και διευρύνουν τις πραγματικές δυνατότητες επιλογής. Όσο στηρίζουμε τις γυναίκες που πιέστηκαν περισσότερο τα προηγούμενα χρόνια, τόσο ενισχύουμε τη συνοχή και την αναπτυξιακή προοπτική της χώρας χτίζοντας ένα περιβάλλον στο οποίο η εργασία, ο χρόνος και η οικογένεια μπορούν να συνυπάρχουν με ασφάλεια, συνέχεια και προοπτική".
Δεν είμαι σίγουρη αν όλο αυτό είναι μια συλλογική ήττα ή ένας παράξενος εξελιγμένος τρόπος να υπάρχεις, αλλά σίγουρα οι 30 και κάτι στην Ελλάδα δε νιώθουμε την απαραίτητη στήριξη – η στήριξη, άλλωστε, προϋποθέτει στέρεο έδαφος κι εμείς εδώ και χρόνια κολυμπάμε στα βαθιά. Ίσως όμως, επειδή μας στέρησαν τη γραμμική εξέλιξη, εκείνο το παλιομοδίτικο "σπουδές-δουλειά-οικογένεια" που έμοιαζε με τσεκάρισμα σε to-do list, γίναμε οι πιο προσαρμοστικές της ιστορίας. Και ίσως τελικά η καθυστέρηση να μη σημαίνει απαραίτητα αποτυχία, γιατί μπορεί να μην έχουμε τα κλειδιά που μας υποσχέθηκαν, αλλά μάθαμε να ξεκλειδώνουμε την πόρτα με συνδετήρες.
