Η πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών μιλάει στο madamefigaro.gr για μια νέα έρευνα που αφορά το ρόλο των μπαμπάδων στη θεραπεία του παιδιού τους όταν αντιμετωπίζει διατροφικές διαταραχές.
Στις 31 Μαρτίου, στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής με τίτλο "Impact of TBT-S Intervention on Fathers of Young Adults with Anorexia Nervosa” που έγινε στην Πράγα παρουσιάστηκε έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών για τον ρόλο των πατέρων στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας. Η μελέτη φωτίζει μια σχετικά λιγότερο διερευνημένη πτυχή της θεραπείας, αναδεικνύοντας τη συμβολή των πατέρων στην υποστήριξη νεαρών ενηλίκων με Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής. Πρόκειται για μια σημαντική αλλά έως σήμερα περιορισμένα μελετημένη διάσταση της θεραπευτικής διαδικασίας, καθώς η διεθνής βιβλιογραφία έχει εστιάσει κυρίως στον ρόλο των μητέρων.
Η πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών, Δρ. Μαρία Τσιάκα, μας μίλησε για αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα και τα ευρήματά της.
Κάνατε μια πολύ ενδιαφέρουσα έρευνα για το πώς αντιδρούν οι μπαμπάδες στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας των παιδιών τους και παρουσίασες τα αποτελέσματα της έρευνας στο Ευρωπαϊκό Συνέδριο Ψυχιατρικής στην Πράγμα. Πώς σκεφτήκατε μια τέτοια έρευνα; Ρωτάω γιατί συνήθως οι μητέρες αναλαμβάνουν τον πιο σημαντικό ρόλο, σωστά;
Η ιδέα προέκυψε μέσα από την κλινική πράξη. Στη θεραπεία της νευρικής ανορεξίας, η μητέρα είναι εκείνη που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή, καθώς συνοδεύει το παιδί, επικοινωνεί με τους θεραπευτές, οργανώνει τα γεύματα, ανησυχεί, παρακολουθεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο πατέρας δεν επηρεάζεται ή ότι δεν παίζει σημαντικό ρόλο. Αντίθετα, πολλές φορές οι πατέρες βιώνουν έντονο άγχος, ενοχή, φόβο ή αίσθημα ανεπάρκειας, αλλά το εκφράζουν διαφορετικά. Μπορεί να αποσύρονται, να προσπαθούν να εκλογικεύσουν την κατάσταση ή να εμφανίζονται πιο πρακτικοί και λιγότερο συναισθηματικοί. Αυτό πολλές φορές παρερμηνεύεται ως αδιαφορία, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να είναι ένας διαφορετικός τρόπος διαχείρισης του πόνου. Έτσι γεννήθηκε το ερευνητικό ερώτημα: πώς αντιδρούν οι πατέρες όταν καλούνται να συμμετάσχουν ενεργά στη θεραπεία; Τι δυσκολίες αντιμετωπίζουν; Και πώς μπορεί η δική τους συμμετοχή να ενισχύσει την ανάρρωση;
Είναι δύσκολο να πείσεις έναν πατέρα να συμμετάσχει σε ένα πρόγραμμα θεραπείας;
Μερικές φορές ναι, αλλά όχι επειδή δεν νοιάζονται. Συχνά οι άντρες έχουν μάθει να λειτουργούν μέσα στην οικογένεια με έναν ρόλο πιο προστατευτικό, πρακτικό ή οικονομικό, και όχι απαραίτητα συναισθηματικά εκφραστικό. Μπορεί να πιστεύουν ότι "η μητέρα το χειρίζεται καλύτερα" ή ότι η θεραπεία είναι περισσότερο υπόθεση του παιδιού και των ειδικών. Επίσης, αρκετοί δυσκολεύονται να αντέξουν την εικόνα του παιδιού τους να υποφέρει. Η ανορεξία απειλεί όλη την οικογένεια και δεν επηρεάζει μόνο το άτομο που νοσεί, αλλά όλο το οικογενειακό σύστημα. Όταν όμως οι πατέρες καταλάβουν ότι δεν τους ζητάμε να γίνουν θεραπευτές, αλλά να γίνουν σταθεροί, ενημερωμένοι και ενεργοί υποστηρικτές, τότε συνήθως ανταποκρίνονται πολύ θετικά.
Το κλειδί είναι να μην τους κατηγορήσουμε και να μην τους κάνουμε να νιώσουν ανεπαρκείς. Χρειάζεται να τους προσκαλέσουμε στη θεραπεία με σεβασμό, να τους εξηγήσουμε συγκεκριμένα τι μπορούν να κάνουν και να τους βοηθήσουμε να βρουν τη δική τους φωνή μέσα στη διαδικασία.
Πώς αντιλαμβάνεσαι τον ρόλο που παίζει ο πατέρας στη ζωή ενός νεαρού ενήλικα με ανορεξία σε σχέση με τη μητέρα;
Θα έλεγα ότι ο ρόλος του πατέρα είναι διαφορετικός και συμπληρωματικός από εκείνο της μητέρας. Η μητέρα συχνά συνδέεται με τη φροντίδα, την εγγύτητα, την καθημερινή παρακολούθηση. Ο πατέρας μπορεί να φέρει μια άλλη ποιότητα: σταθερότητα, όρια, αίσθηση ασφάλειας, αποφόρτιση της έντασης, πρακτική στήριξη. Στους νεαρούς ενήλικες με ανορεξία, ο πατέρας μπορεί να λειτουργήσει ως ένας πολύ σημαντικός ρυθμιστικός παράγοντας. Μπορεί να βοηθήσει το παιδί να νιώσει ότι δεν είναι μόνο του, ότι η οικογένεια αντέχει την ασθένεια και ότι υπάρχει ένα σταθερό πλαίσιο γύρω του. Ιδίως όταν η σχέση με τη μητέρα είναι πολύ φορτισμένη —κάτι που συμβαίνει συχνά λόγω της καθημερινής εμπλοκής γύρω από το φαγητό— η παρουσία του πατέρα μπορεί να μειώσει την πίεση και να βοηθήσει την οικογένεια να λειτουργήσει πιο ισορροπημένα. Ο πατέρας δεν χρειάζεται να γίνει "δεύτερη μητέρα". Χρειάζεται να είναι παρών με τον δικό του τρόπο: σταθερός, ενημερωμένος, συναισθηματικά διαθέσιμος και πρόθυμος να συνεργαστεί.
Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες "παγίδες" στις οποίες πέφτουν οι γονείς ερχόμενοι σε επαφή με ένα παιδί με ανορεξία;
Η πρώτη παγίδα είναι η λογική αντιπαράθεση. Οι γονείς συχνά προσπαθούν να πείσουν το παιδί με επιχειρήματα: "είσαι πολύ αδύνατη", "θα αρρωστήσεις", "πρέπει να φας". Όμως η ανορεξία δεν είναι απλώς μια λανθασμένη πεποίθηση που διορθώνεται με λογική. Είναι μια σοβαρή εγκεφαλικά προσδιοριζόμενη ψυχική νόσος, διαφοροποιημένα νευρωνικά κυκλώματα που συνδέονται με την αντίληψη, την επιβράβευση, την ιδιοδεκτικότητα προκαλώντας έντονο φόβο, άγχος και δυσκολία ρύθμισης των συναισθημάτων. Η δεύτερη παγίδα είναι η ενοχοποίηση. Οι γονείς μπορεί να αρχίσουν να κατηγορούν το παιδί, ο ένας τον άλλον ή τον εαυτό τους. Αυτό όμως αυξάνει την ένταση και συνήθως ενισχύει τα συμπτώματα. Η τρίτη παγίδα είναι ο συμβιβασμός με την ασθένεια. Για παράδειγμα, η οικογένεια αρχίζει να αλλάζει όλη της τη ζωή γύρω από τους κανόνες της ανορεξίας: τι θα μαγειρευτεί, ποιος θα φάει τι, ποια συζήτηση θα αποφευχθεί, ποια κοινωνική έξοδος θα ακυρωθεί. Χωρίς να το καταλάβουν, οι γονείς μπορεί να διευκολύνουν τη διαταραχή, ενώ στην πραγματικότητα προσπαθούν να μειώσουν την ένταση. Και η τέταρτη παγίδα είναι η απόσυρση. Κάποιοι γονείς, επειδή φοβούνται ότι θα κάνουν λάθος, σταματούν να παρεμβαίνουν. Όμως το παιδί με ανορεξία χρειάζεται παρουσία, πλαίσιο σταθερότητα, κατανόηση, και ενεργή υποστήριξη και όχι παθητικότητα.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό να εμπλέκονται οι φροντιστές στη θεραπεία και όχι να περιμένουν "έξω";
Γιατί η ανορεξία δεν θεραπεύεται μόνο μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο. Η πραγματική μάχη δίνεται στην καθημερινότητα: στο τραπέζι, στο σπίτι, στις οικογενειακές σχέσεις, στις στιγμές άγχους, στις αποφάσεις γύρω από το φαγητό, το σώμα, την άσκηση, την κοινωνική ζωή. Οι φροντιστές είναι εκείνοι που βρίσκονται δίπλα στο άτομο τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Αν δεν εκπαιδευτούν, μπορεί άθελά τους να ενισχύσουν τη διαταραχή ή να εξαντληθούν ψυχικά. Αν όμως καταλάβουν πώς λειτουργεί η ανορεξία, πώς να απαντούν στα συμπτώματα και πώς να στηρίζουν ενεργά, αποτελεσματικά και με συνέπεια, τότε γίνονται πυλώνας ανάρρωσης. Δεν θέλουμε οι γονείς να παραμένουν εκτός θεραπεία, γιατί η οικογένεια δεν είναι απλός θεατής αλλά σημαντικός αρωγός στο πλαίσιο ανάρρωσης. Η συμμετοχή των φροντιστών μειώνει το αίσθημα μοναξιάς του ασθενούς, ενισχύει τη συνέπεια της θεραπείας και βοηθά όλη την οικογένεια να βγει από τον φαύλο κύκλο φόβου, σύγκρουσης και αποφυγής.
Ποια ήταν η αντίδραση του διεθνούς κοινού στα ευρήματα της έρευνάς σου;
Η αντίδραση ήταν πολύ θετική, κυρίως γιατί ο ρόλος των πατέρων στη θεραπεία της ανορεξίας παραμένει ένα πεδίο που χρειάζεται περισσότερη ερευνητική και κλινική προσοχή. Υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία για τους φροντιστές γενικά και για τις μητέρες ειδικότερα, αλλά οι πατέρες συχνά εμφανίζονται λιγότερο στις μελέτες ή αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντες. Αυτό που φάνηκε να ενδιαφέρει ιδιαίτερα το διεθνές κοινό ήταν ότι οι πατέρες δεν είναι απλώς "λιγότερο εμπλεκόμενοι". Μπορεί να είναι εμπλεκόμενοι με διαφορετικό τρόπο. Και όταν τους δοθεί χώρος, καθοδήγηση και σαφής ρόλος, μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην πορεία της θεραπείας. Νομίζω ότι το βασικό μήνυμα που κράτησε το κοινό είναι ότι στη θεραπεία της ανορεξίας χρειάζεται να βλέπουμε ολόκληρο το σύστημα φροντίδας. Δεν αρκεί να εστιάζουμε μόνο στο άτομο που νοσεί ή μόνο στη μητέρα. Χρειάζεται να ενεργοποιούμε και τον πατέρα, τα αδέλφια, και όλους όσους μπορούν να στηρίξουν με ασφαλή και θεραπευτικό τρόπο την ανάρρωση.
