Δέσποινα Πλουσίου: "Όπως τραυματιζόμαστε μέσα στις σχέσεις, έτσι μπορούμε να θεραπευτούμε και μέσα από αυτές"
Η ψυχολόγος Δέσποινα Πλουσίου μιλάει στο madamefigaro.gr για τη ντροπή, την αποδοχή και τη θεραπευτική δύναμη της ανθρώπινης σύνδεσης.
Με κεντρικό θέμα "Από τη Ντροπή στην Αποδοχή", το Syros Healing Waves επιστρέφει από τις 1 έως τις 4 Οκτωβρίου, φιλοδοξώντας να ανοίξει έναν ουσιαστικό διάλογο για την ψυχική υγεία, τη συμπερίληψη και τη δύναμη της κοινότητας. Μέσα από ομιλίες, βιωματικά εργαστήρια, τέχνη και μουσική, το φεστιβάλ προσεγγίζει τη θεραπεία ως μια εμπειρία που συνδέει την επιστήμη με τον άνθρωπο. Η Δέσποινα Πλουσίου, ψυχολόγος και διοργανώτρια του φεστιβάλ, εξηγεί γιατί η ντροπή αποτελεί ένα από τα πιο καθοριστικά αλλά και λιγότερο συζητημένα συναισθήματα της εποχής μας και πώς η αποδοχή μπορεί να γίνει η αφετηρία για βαθύτερη προσωπική και συλλογική αλλαγή.
Πώς προέκυψε η ιδέα να τεθεί η "ντροπή" ως κεντρικό θέμα του φετινού Syros Healing Waves; Πιστεύεις ότι είναι σημαντικό να συζητήσουμε περισσότερο για τη ντροπή στην εποχή
ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΠΛΟΥΣΙΟΥ: Η ντροπή είναι ένα από τα πιο ισχυρά κοινωνικά συναισθήματα, γιατί συνδέεται άμεσα με τη βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη να ανήκουμε. Στην ψυχολογία διακρίνουμε την "προσαρμοστική ντροπή", που λειτουργεί ως ηθική πυξίδα και μας βοηθά να αναγνωρίζουμε τα όριά μας και την επίδραση των πράξεών μας στους άλλους, και την εσωτερικευμένη, υπαρξιακή ντροπή, όπου το πρόβλημα δεν είναι πια αυτό που κάναμε, αλλά αυτό που πιστεύουμε ότι είμαστε. Δεν λέει "έκανα ένα λάθος", αλλά "είμαι λάθος". Η σύγχρονη επιστήμη του τραύματος δείχνει ότι αυτή η εσωτερικευμένη ντροπή αποτελεί κοινό υπόστρωμα πολλών ψυχικών δυσκολιών. Επηρεάζει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, τις σχέσεις μας, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το νευρικό μας σύστημα. Κι όμως, παραμένει ένα από τα λιγότερο συζητημένα συναισθήματα.
Γι’ αυτό επιλέξαμε φέτος τη διαδρομή "Από τη Ντροπή στην Αποδοχή". Στόχος του Syros Healing Waves δεν είναι μόνο να παρουσιάσει τις πιο σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις, αλλά να δημιουργήσει μια εμπειρία όπου η επιστήμη, η τέχνη και η ανθρώπινη σύνδεση συναντιούνται, υπενθυμίζοντάς μας ότι η θεραπεία ξεκινά τη στιγμή που παύουμε να πιστεύουμε πως πρέπει να κρύβουμε αυτό που είμαστε για να αξίζουμε την αγάπη, τη σύνδεση και την αίσθηση του ανήκειν.
Ζούμε στην εποχή των social media, όπου η έκθεση αλλά και η σύγκριση με τους άλλους είναι συνεχής. Μπορεί αυτό να έχει συμβάλει στο να έχει αλλάξει μορφή η ντροπή ή να εκφράζεται διαφορετικά από ό,τι στο παρελθόν;
Απολύτως. Η ντροπή δεν έχει αλλάξει μορφή. Αν παλαιότερα γεννιόταν κυρίως μέσα στην οικογένεια ή τη μικρή κοινότητα, σήμερα ενισχύεται και αναπαράγεται σε ένα παγκόσμιο, ψηφιακό περιβάλλον, όπου η σύγκριση είναι διαρκής και η αξιολόγηση σχεδόν στιγμιαία. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξελικτικά προγραμματισμένος να αναζητά αποδοχή και να φοβάται τον κοινωνικό αποκλεισμό. Τα social media αξιοποιούν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό: μας εκθέτουν καθημερινά σε επιμελημένες εκδοχές της ζωής των άλλων, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι όλοι είναι πιο επιτυχημένοι, πιο όμορφοι, πιο ευτυχισμένοι ή πιο επαρκείς από εμάς. Έτσι, η ντροπή γίνεται πιο ύπουλη, γιατί δεν εκφράζεται πάντα ως "ντρέπομαι", αλλά ως διαρκής αίσθηση ότι δεν είμαι αρκετός.
Το παράδοξο είναι ότι ζούμε στην εποχή της μεγαλύτερης έκθεσης και ταυτόχρονα της μεγαλύτερης μοναξιάς. Μοιραζόμαστε περισσότερες εικόνες του εαυτού μας από ποτέ, αλλά πολύ λιγότερο τον αυθεντικό μας εαυτό. Και αυτό είναι ακριβώς το έδαφος πάνω στο οποίο ευδοκιμεί η ντροπή. Η απάντηση, όμως, δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία. Είναι να καλλιεργήσουμε ψυχολογική παιδεία, κριτική σκέψη και αυθεντικές σχέσεις. Γιατί το αντίδοτο της ντροπής δεν είναι η τελειότητα, είναι η σύνδεση.
Στο φεστιβάλ μιλάτε για τη συμπερίληψη ως μια εσωτερική διεργασία πριν γίνει κοινωνική πράξη. Τι σημαίνει πρακτικά να συμπεριλαμβάνουμε και να αποδεχόμαστε τις πλευρές του εαυτού μας που έχουμε μάθει να κρύβουμε;
Η συμπερίληψη δεν είναι μόνο μια κοινωνική ή πολιτική έννοια. Είναι πρωτίστως μια νευροβιολογική και ψυχολογική διεργασία. Για να μπορέσουμε να αποδεχθούμε πραγματικά τον άλλον, χρειάζεται πρώτα να έχουμε συμφιλιωθεί με τις πλευρές του εαυτού μας που κάποτε αναγκαστήκαμε να απορρίψουμε για να νιώσουμε ασφαλείς ή αποδεκτοί. Η επιστήμη του τραύματος δείχνει ότι οι εμπειρίες απόρριψης, ντροπής ή κακοποίησης δεν αφήνουν μόνο αναμνήσεις, διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η αίσθηση του εαυτού. Όταν το τραύμα υπερβαίνει τις δυνατότητες του οργανισμού να το επεξεργαστεί, ο ψυχισμός καταφεύγει σε μορφές λειτουργικού κατακερματισμού ως στρατηγική επιβίωσης. Έτσι, πλευρές του εαυτού που συνδέονται με πόνο, φόβο ή ευαλωτότητα απομονώνονται, ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να συνεχίσει να ζει. Αυτό δεν αποτελεί παθολογία. Αποτελεί μια ευφυή, προστατευτική προσαρμογή.
Η θεραπευτική διεργασία δεν αποσκοπεί στην εξάλειψη αυτών των πλευρών, αλλά στην αναγνώριση, τη ρύθμιση και τη σταδιακή επανένταξή τους σε μια πιο συνεκτική αίσθηση εαυτού. Με άλλα λόγια, η θεραπεία δεν αναιρεί τις στρατηγικές που κάποτε μας έσωσαν, τις τιμά, τις κατανοεί και τις βοηθά να μη χρειάζεται πλέον να λειτουργούν ως μηχανισμοί επιβίωσης. Αυτή είναι και η ουσία της ψυχικής ανθεκτικότητας. Όχι η απουσία τραύματος, αλλά η ικανότητα να παραμένουμε σε συμπονετική σχέση με όλες τις πτυχές του εαυτού μας, χωρίς να τις απορρίπτουμε. Γι’ αυτό στο Syros Healing Waves μιλάμε για τη συμπερίληψη ως μια εσωτερική διεργασία πριν γίνει κοινωνική πράξη. Πιστεύουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον εσωτερικό μας κόσμο καθορίζει τελικά και τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στους άλλους. Όσο περισσότερο καλλιεργούμε την εσωτερική συμπερίληψη, τόσο περισσότερο ενισχύονται η ενσυναίσθηση, η κοινωνική αλληλεγγύη και η αίσθηση συλλογικής ευθύνης. Η εξωτερική συμπερίληψη είναι, τελικά, η φυσική προέκταση της εσωτερικής αποδοχής.
Το Syros Healing Waves συνδυάζει επιστήμη, τέχνη, μουσική και βιωματικές εμπειρίες. Πώς μπορούν όλα αυτά να συμβάλουν στη θεραπεία με τρόπους που ίσως δεν μπορεί να πετύχει μόνο μια διάλεξη ή μια συνεδρία ψυχοθεραπείας;
Η μεγαλύτερη συμβολή της σύγχρονης επιστήμης του τραύματος είναι ότι ανέδειξε πως η θεραπεία δεν αποτελεί μόνο μια γνωστική διεργασία. Είναι μια εμπειρία που εμπλέκει ολόκληρο τον οργανισμό. Η ουσιαστική αλλαγή δεν προκύπτει μόνο όταν αλλάζουν οι σκέψεις μας, αλλά όταν το νευρικό μας σύστημα βιώνει επανειλημμένα συνθήκες ασφάλειας, σύνδεσης και συν-ρύθμισης. Τότε αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο αισθανόμαστε, σχετιζόμαστε με τους άλλους και αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Και ίσως το πιο αισιόδοξο εύρημα της σύγχρονης επιστήμης είναι ότι, όπως τραυματιζόμαστε μέσα στις σχέσεις, έτσι μπορούμε να θεραπευτούμε και μέσα από αυτές, όταν προσφέρουν ασφάλεια, αποδοχή και αυθεντική σύνδεση. Αυτό είναι το πνεύμα του Syros Healing Waves. Ένα διεθνές φεστιβάλ όπου κορυφαίοι επιστήμονες από την Ελλάδα παρουσιάζουν τις πιο σύγχρονες εξελίξεις στην επιστήμη της ψυχικής υγείας, ενώ η τέχνη, η μουσική, το σώμα και οι βιωματικές εμπειρίες μετατρέπουν τη γνώση σε βίωμα. Δεν πρόκειται για μια σειρά διαλέξεων ούτε για ένα φεστιβάλ τέχνης. Είναι η συνάντηση αυτών των δύο κόσμων. Γιατί γνωρίζουμε πλέον ότι η πληροφορία από μόνη της δεν αλλάζει τον άνθρωπο.Η πραγματική αλλαγή προκύπτει όταν η γνώση συνοδεύεται από διορθωτικές βιωματικές εμπειρίες που επιτρέπουν στο νευρικό σύστημα να αναπτύξει νέους τρόπους οργάνωσης, σύνδεσης και ρύθμισης.
Αυτό που φιλοδοξούμε να προσφέρουμε είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα επιστημονικό γεγονός. Είναι μια ζωντανή κοινότητα μάθησης και ανθρώπινης σύνδεσης, όπου για λίγες ημέρες δημιουργούνται οι συνθήκες ασφάλειας που επιτρέπουν στους ανθρώπους όχι μόνο να μάθουν, αλλά και να βιώσουν αυτό που σήμερα γνωρίζουμε επιστημονικά: ότι η θεραπεία ανθίζει μέσα στη σύνδεση και η κοινότητα μπορεί να αποτελέσει έναν από τους ισχυρότερους θεραπευτικούς παράγοντες.
Στο πρόγραμμα συμμετέχουν επιστήμονες από διαφορετικά πεδία και αναδεικνύονται ζητήματα όπως η νευροδιαφορετικότητα, η εικόνα σώματος, η ταυτότητα φύλου και η ψυχική υγεία. Ποιο είναι το κοινό νήμα που συνδέει όλες αυτές τις θεματικές με τη ντροπή και την αποδοχή;
Το κοινό νήμα είναι η βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να ανήκουμε. Παρότι οι θεματικές αυτές φαίνονται διαφορετικές, όλες αφορούν τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία διαμορφώνει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι, όταν μια ανθρώπινη ιδιαιτερότητα συναντά τον στιγματισμό ή τον αποκλεισμό, η κοινωνική εμπειρία μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερικευμένη ντροπή, με σημαντικές συνέπειες για την ψυχική και σωματική υγεία. Αντίθετα, η αποδοχή, η ασφαλής σχέση και η αίσθηση του ανήκειν αποτελούν από τους ισχυρότερους προστατευτικούς παράγοντες για την ψυχική ανθεκτικότητα. Γι’ αυτό και το Syros Healing Waves δεν απευθύνεται μόνο σε ψυχολόγους ή επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που θέλει να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό του, τις σχέσεις του και τον κόσμο γύρω του. Η ψυχική υγεία δεν αφορά μια επαγγελματική ομάδα, αφορά όλους μας.
Στο ίδιο πνεύμα γεννήθηκε και μια νέα πρωτοβουλία του φεστιβάλ, το "Syros Healing Waves: The Podcast", με αρχισυντάκτρια και παρουσιάστρια την εξαιρετική ψυχολόγο Dr. Μαρία Αγοραστού. Μέσα από 45 επεισόδια με όλους τους ομιλητές του φεστιβάλ, δίνουμε στο κοινό την ευκαιρία να τους γνωρίσει πριν ακόμη τους συναντήσει στη Σύρο, να έρθει σε επαφή με τη σκέψη, το έργο και την προσωπική τους διαδρομή και να εξερευνήσει σταδιακά την πολυδιάστατη, επιστημονική και συμπεριληπτική φύση του Syros Healing Waves. Με αυτόν τον τρόπο, η εμπειρία του φεστιβάλ ξεκινά πολύ πριν από την έναρξή του και η κοινότητα συνεχίζει να μαθαίνει, να συνδέεται και να εμπνέεται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.
Τελικά, όλες αυτές οι θεματικές καταλήγουν στο ίδιο υπαρξιακό ερώτημα: Πόσο βαρύ είναι το τίμημα μιας ζωής που ξοδεύεται προσπαθώντας να χωρέσει εκεί όπου δεν τη χωρούν; Και, αντίστροφα, πόσο μπορεί να εξελιχθεί και να ανθίσει ένας άνθρωπος όταν βρεθεί σε μια κοινότητα που του επιτρέπει να ανήκει χωρίς να απαρνηθεί τον εαυτό του; Το ίδιο ισχύει και για τις κοινωνίες. Οι συμπεριληπτικές κοινότητες δεν είναι μόνο δικαιότερες. Ειναι πιο δημιουργικές, πιο καινοτόμες και πιο ανθεκτικές. Όταν οι άνθρωποι αισθάνονται ασφαλείς να εκφράσουν τη διαφορετικότητά τους, αξιοποιείται ολόκληρο το ανθρώπινο δυναμικό μιας κοινότητας. Η συμπερίληψη, επομένως, δεν είναι απλώς μια ηθική επιλογή. Είναι προϋπόθεση εξέλιξης, τόσο για το άτομο όσο και για την κοινωνία.
Αν οι άνθρωποι που θα βρεθούν στη Σύρο φύγουν έχοντας κρατήσει μόνο ένα μήνυμα από το φεστιβάλ, ποιο θα ήθελες να είναι αυτό;
Θα ήθελα να φύγουν με μεγαλύτερη περιέργεια για τον άνθρωπο παρά με περισσότερες βεβαιότητες γι’ αυτόν. Γιατί η σύγχρονη επιστήμη μας υπενθυμίζει διαρκώς πως πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει μια ιστορία, πίσω από κάθε ιστορία μια προσπάθεια προσαρμογής και πίσω από κάθε άνθρωπο ένας κόσμος που δεν χωρά σε μια ταμπέλα, μια διάγνωση ή μια πρώτη εντύπωση. Αν οι άνθρωποι φύγουν από τη Σύρο νιώθοντας λιγότερο μόνοι, λίγο πιο ανοιχτοί στη διαφορετικότητα και λίγο πιο πρόθυμοι να συναντήσουν ο ένας τον άλλον με περιέργεια αντί για φόβο, τότε το Syros Healing Waves δεν θα τελειώσει όταν σβήσουν τα φώτα του φεστιβάλ. Θα συνεχίσει να ζει μέσα στις σχέσεις που θα δημιουργηθούν και στις κοινότητες που θα γεννηθούν από αυτές.
Φέτος, το Syros Healing Waves επιστρέφει για δεύτερη χρονιά. Ποιο είναι το όραμά σου για το μέλλον του φεστιβάλ;
Το όραμά μου είναι το Syros Healing Waves να εξελιχθεί σε έναν διεθνή θεσμό που δεν θα φιλοξενεί απλώς τη γνώση, αλλά θα τη γεννά. Έναν τόπο όπου κορυφαίοι Έλληνες επιστήμονες, κλινικοί, καλλιτέχνες και άνθρωποι από διαφορετικά πεδία θα συναντιούνται όχι μόνο για να παρουσιάσουν το έργο τους, αλλά για να συνδημιουργήσουν το επόμενο κεφάλαιο της επιστήμης και της ανθρώπινης κατανόησης. Θέλω κάθε χρόνο από τη Σύρο να γεννιούνται νέες ερευνητικές συνεργασίες, εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, διεθνή δίκτυα και ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις που θα ανοίγουν νέους δρόμους για την επιστήμη, την εκπαίδευση και την κοινωνία. Να φεύγουν οι άνθρωποι όχι μόνο με νέες ιδέες, αλλά με νέους συνοδοιπόρους. Να αισθάνονται ότι βρήκαν μια κοινότητα στην οποία ανήκουν και ένα κοινό όραμα που αξίζει να υπηρετήσουν. Παράλληλα, ονειρεύομαι να αναδείξουμε μια άλλη εικόνα της Ελλάδας. Μια Ελλάδα που δεν θεραπεύει μόνο μέσα από το φως, τη θάλασσα και την ιστορία της, αλλά και μέσα από τους ανθρώπους της, τις ιδέες της και τη βαθιά της πίστη ότι η γνώση και η αγάπη δεν είναι αντίθετες έννοιες. Είναι οι δύο μεγάλες δυνάμεις που προωθούν τον πολιτισμό.
