ΠΆΝΟΣ ΓΙΑΝΝΑΚΌΠΟΥΛΟΣ/STUDIO 13/ Getty/Ideal Images
Από τη συλλογική συγκίνηση για τη Dolly Parton και τη Gloria Steinem μέχρι την έντονη αντίδραση στην Ελλάδα μετά τον θάνατο του Γιώργου Μαζωνάκη, ένα ερώτημα επιστρέφει: γιατί πενθούμε τόσο έντονα ανθρώπους που, στην πραγματικότητα, δεν γνωρίσαμε ποτέ;
Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη προκάλεσε ένα κύμα συγκίνησης πολύ μεγαλύτερο από εκείνο που θα μπορούσε να εξηγηθεί απλώς από την ιδιότητά του ως δημοφιλούς τραγουδιστή. Στα social media, χιλιάδες άνθρωποι μοιράστηκαν τραγούδια, φωτογραφίες και προσωπικές αναμνήσεις, μιλώντας για έναν άνθρωπο που, για τους περισσότερους, υπήρξε ουσιαστικά άγνωστος.
Κι όμως, δεν ήταν ακριβώς άγνωστος.
Ήταν η φωνή που υπήρχε σε μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής τους, το τραγούδι που συνδέθηκε με έναν έρωτα ή έναν χωρισμό, ένας καλλιτέχνης που παρακολουθούσαν για χρόνια. Η παρουσία του είχε ενσωματωθεί στη δική τους καθημερινότητα, χωρίς ποτέ να υπάρχει πραγματική προσωπική σχέση.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει το πένθος για έναν celebrity (celebrity grief) τόσο ιδιαίτερο.
Διαβάστε Επίσης
Γιατί πενθούμε τόσο έντονα έναν άνθρωπο που δεν γνωρίσαμε ποτέ;
Αυτό που συμβαίνει έχει και ψυχολογική εξήγηση. Οι σχέσεις που δημιουργούμε με δημόσια πρόσωπα είναι παρα-κοινωνικές σχέσεις: ένας μονόπλευρος, συναισθηματικός δεσμός που αναπτύσσεται μέσα από τις εμφανίσεις, τη μουσική, τις ταινίες, τις συνεντεύξεις ή ακόμη και τις προσωπικές ιστορίες που μοιράζονται μαζί μας.
Δεν γνωρίζουμε πραγματικά τον άνθρωπο απέναντί μας. Εκείνος, όμως, έχει αποκτήσει μια θέση στη δική μας καθημερινότητα. Γι' αυτό και η απώλεια μπορεί να μοιάζει προσωπική.
Η ψυχοθεραπεύτρια και καθηγήτρια στο NYU Olivia Verhulst το διατυπώνει χαρακτηριστικά στο TIME: "Οι σχέσεις δεν χρειάζεται να είναι αμοιβαίες για να είναι αληθινά τα συναισθήματα".
Και ίσως αυτή η φράση εξηγεί γιατί ένας τραγουδιστής, ένας ηθοποιός, ένας σχεδιαστής ή μια γυναίκα που βλέπαμε για χρόνια στην τηλεόραση μπορεί να έχει αφήσει ένα πραγματικό αποτύπωμα στη ζωή μας.
Μπορεί να έχουμε συνδέσει ένα τραγούδι με έναν έρωτα, μια ταινία με μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής μας, μια συνέντευξη με μια δύσκολη στιγμή ή ένα πρόσωπο με την ίδια μας την παιδική ηλικία. Όταν αυτός ο άνθρωπος πεθαίνει, δεν χάνουμε μόνο εκείνον. Έρχεται στην επιφάνεια και ένα κομμάτι της δικής μας ιστορίας.
Όταν το πένθος γίνεται συλλογικό
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Όταν πεθαίνει ένα πρόσωπο που ανήκει στη συλλογική μας κουλτούρα, δεν πενθούμε μόνοι. Το ίδιο κάνουν χιλιάδες ή εκατομμύρια άνθρωποι ταυτόχρονα.
Η ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας Gina Moffa εξηγεί ότι το συλλογικό πένθος μπορεί να συμβεί όταν μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων βιώνει την απώλεια την ίδια στιγμή, ακόμη κι αν τα μέλη της δεν γνώριζαν προσωπικά τον άνθρωπο που πέθανε ή δεν επηρεάστηκαν άμεσα από το γεγονός.
Στην περίπτωση των celebrities, το συλλογικό πένθος συναντά το parasocial grief, δηλαδή το πένθος που προκύπτει από την απώλεια ενός δημόσιου προσώπου με το οποίο αισθανόμασταν μια μορφή οικειότητας.
Το συναίσθημα είναι μονόπλευρο, αλλά δεν είναι γι' αυτό λιγότερο πραγματικό.
Διαβάστε Επίσης
Τα social media δίνουν όπως πάντα τον τόνο
Τα social media έχουν δημιουργήσει έναν καινούργιο χώρο πένθους. Οι αναρτήσεις, τα σχόλια, οι φωτογραφίες και τα βίντεο λειτουργούν συχνά σαν ένα άτυπο, ψηφιακό μνημόσυνο.
Άνθρωποι που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους μοιράζονται μια κοινή απώλεια και, μαζί της, τις δικές τους αναμνήσεις. Ένα comment section μπορεί να μετατραπεί σε έναν σύγχρονο χώρο συλλογικού πένθους, όπου ο καθένας προσθέτει τη δική του μικρή ιστορία.
Η Moffa περιγράφει τα social media ως ένα είδος "σύγχρονης κηδείας", έναν χώρο όπου οι άνθρωποι μπορούν να πενθήσουν μαζί χωρίς τους περιορισμούς της γεωγραφικής απόστασης.
Η ψυχοθεραπεύτρια Olivia Verhulst υπογραμμίζει ότι μία από τις σημαντικότερες διαφορές του συλλογικού πένθους είναι ότι "γίνεται ορατό". Η αίσθηση ότι υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι που αισθάνονται κάτι παρόμοιο μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά, επειδή μειώνει την απομόνωση που συχνά συνοδεύει την απώλεια.
Δεν πενθούμε μόνο τον άνθρωπο
Ίσως αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του φαινομένου.
Όταν πεθαίνει ένας celebrity, δεν πενθούμε αποκλειστικά τον ίδιο. Πενθούμε όσα έχουμε συνδέσει μαζί του.
Μια εποχή της ζωής μας. Μια αισθητική. Μια ηλικία. Ένα τραγούδι. Μια σχέση. Ένα καλοκαίρι. Μια παλαιότερη εκδοχή του εαυτού μας.
Ένας άνθρωπος που δεν γνωρίσαμε ποτέ μπορεί να λειτουργεί, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, ως σημείο αναφοράς στην προσωπική μας βιογραφία. Η απώλειά του μάς θυμίζει ότι αυτό που αντιπροσώπευε έχει περάσει, ότι οι άνθρωποι αλλάζουν και ότι ο χρόνος που συνδέσαμε μαζί του δεν επιστρέφει.
Γι' αυτό και η θλίψη μπορεί να αφορά τελικά περισσότερο τη δική μας ιστορία παρά τη δική του.
Γιατί το να πενθούμε μαζί έχει σημασία
Η έρευνα έχει εξετάσει και τη λειτουργία του συλλογικού πένθους. Έρευνα του 2022 στο Frontiers in Psychology εξετάζει, μεταξύ άλλων, την έννοια της "collective effervescence" του κοινωνιολόγου Émile Durkheim: την έντονη κοινή συναισθηματική εμπειρία και την αίσθηση ενότητας που μπορεί να δημιουργούνται μέσα από δημόσιες τελετές, μνημεία και συλλογικές αφηγήσεις γύρω από μια απώλεια.
Η ιδέα είναι απλή: όταν μοιραζόμαστε ένα συναίσθημα με άλλους, μπορεί να αισθανθούμε λιγότερο μόνοι μέσα σε αυτό.
Αυτό εξηγεί γιατί, μετά τον θάνατο ενός καλλιτέχνη, βλέπουμε ανθρώπους να γράφουν όχι μόνο για τον ίδιο, αλλά για το πώς ο ίδιος επηρέασε τη δική τους ζωή. "Κι εγώ μεγάλωσα με αυτά τα τραγούδια". "Κι εγώ τον είχα συνδέσει με εκείνη την εποχή". "Κι εγώ τον ένιωθα κομμάτι της ζωής μου".
Μέσα από αυτές τις προσωπικές εξομολογήσεις, η ατομική απώλεια γίνεται συλλογική εμπειρία.
Δεν υπάρχει "σωστός" τρόπος να πενθήσουμε
Το πένθος δεν ακολουθεί απαραίτητα συγκεκριμένα ή γραμμικά στάδια. Η Verhulst επισημαίνει ότι δεν υπάρχει ένας καθολικός τρόπος να θεραπευτούμε από μια απώλεια ούτε ένα συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα που πρέπει να ακολουθήσουμε.
Αυτό ισχύει και όταν ο άνθρωπος που χάθηκε ήταν κάποιος που δεν γνωρίζαμε προσωπικά.
Μπορεί να ακούσουμε ξανά τη μουσική του, να δούμε μια αγαπημένη ταινία, να διαβάσουμε ένα βιβλίο ή να επιστρέψουμε σε μια συνέντευξή του. Η Moffa προτείνει, μεταξύ άλλων, τη δημιουργία ενός μικρού προσωπικού τελετουργικού στη μνήμη του ανθρώπου που χάθηκε και την προσπάθεια να σκεφτούμε όχι τι σήμαινε εκείνος για τον κόσμο, αλλά τι σήμαινε για εμάς.
Γιατί τελικά μπορεί να μην γνωρίζαμε ποτέ προσωπικά τη Dolly Parton, τη Gloria Steinem, τον Γιώργο Μαζωνάκη ή οποιοδήποτε άλλο δημόσιο πρόσωπο.
Ξέρουμε όμως πολύ καλά ποιοι ήμασταν εμείς όταν τους γνωρίσαμε.
Και ίσως αυτός είναι ο πραγματικός λόγος που η απώλειά τους μπορεί να μας φαίνεται τόσο προσωπική.
