Η ταινία για το Πολυτεχνείο που χρηματοδότησε η Μελίνα και έφτασε στις αμερικανικές αίθουσες 27 χρόνια μετά
Από το Μπρόντγουεϊ στην εξορία, η ιστορία πίσω από τη "Δοκιμή" του Jules Dassin, που γυρίστηκε στη Νέα Υόρκη το 1974.
Στη "Δοκιμή", η Μελίνα Μερκούρη τραγουδά το "Με το λύχνο του άστρου", σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και ποίηση Οδυσσέα Ελύτη, ενώ οι μαρτυρίες για το Πολυτεχνείο περνούν από την ανάγνωση στη σκηνική αναπαράσταση. Ο Jules Dassin γυρίζει την ταινία στη Νέα Υόρκη τον Απρίλιο του 1974, με παραγωγό την ίδια τη Μελίνα, λίγους μήνες μετά την εξέγερση του Νοεμβρίου, ενώ η δικτατορία βρίσκεται ακόμη στην εξουσία.
Στην ασπρόμαυρη ταινία εμφανίζονται ο Laurence Olivier, ο Arthur Miller, η Lillian Hellman και η Olympia Dukakis, μαζί με τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Γιάννη Μαρκόπουλο. Επιστολές κρατουμένων, ποιήματα, τραγούδια και κινηματογραφικά επίκαιρα συνθέτουν μια καταγγελία της καταστολής, μέσα από τη μορφή μιας πρόβας για μια ταινία.
Το Μπρόντγουεϊ πριν από την εξορία
Η Νέα Υόρκη είχε ήδη γίνει τόπος πολιτικής δράσης για τη Μελίνα Μερκούρη. Στις 11 Απριλίου 1967 έκανε πρεμιέρα στο Μπρόντγουεϊ το "Illya Darling", η μουσική μεταφορά του "Ποτέ την Κυριακή", με την ίδια ξανά στον ρόλο της Ίλιας. Δέκα ημέρες αργότερα, το πραξικόπημα στην Ελλάδα άλλαζε όσα είχε να πει στο αμερικανικό κοινό.
Μετά τις παραστάσεις, η ηθοποιός μιλούσε στους θεατές για τη δικτατορία, εξηγώντας πόσο απείχε η πραγματικότητα της χώρας από την ανέμελη Ελλάδα του μιούζικαλ. Ο Dassin γνώριζε ήδη τον επαγγελματικό αποκλεισμό της μαύρης λίστας του Χόλιγουντ, που τον είχε οδηγήσει να αναζητήσει δουλειά στην Ευρώπη. Στα χρόνια της χούντας, το ζευγάρι συνέχισε την αντιδικτατορική του εκστρατεία σε Ευρώπη και Αμερική.
Η Μελίνα πίσω από την παραγωγή
Η χρηματοδότηση της "Δοκιμής" καθυστέρησε το εγχείρημα. Σε συνέντευξη που έδωσαν στο Βερολίνο στις 27 Ιουνίου 1974, η Μελίνα Μερκούρη εξηγούσε ότι χρειάστηκε να παίξει σε άλλη ταινία ώστε να μπορέσουν να χρηματοδοτήσουν αυτή την παραγωγή.
Ο Dassin είχε εξετάσει αρχικά την αναπαράσταση των γεγονότων, συζητώντας το ενδεχόμενο γυρισμάτων στη Γιουγκοσλαβία. Τελικά επέλεξε έναν γυμνό σκηνικό χώρο και ανθρώπους που προετοιμάζουν μια ταινία. "Θέλαμε να εκφράσουμε την κατάσταση της εξορίας", έλεγε η Μελίνα στην ίδια συνέντευξη, αναφέροντας και τον Bertolt Brecht.
Η πρόβα επέτρεπε να παραμένει ορατή η διαδικασία της αναπαράστασης. Μια χορωδία νέων υπό τη διεύθυνση του Μίκη Θεοδωράκη έδινε τη θέση της σε σύντομες δραματικές σκηνές, ενώ οι αναγνώσεις επιστολών και οι ζωντανές μουσικές ερμηνείες συνυπήρχαν με το αρχειακό υλικό.
Η πρεμιέρα πριν από τη Μεταπολίτευση
Η παγκόσμια πρεμιέρα έγινε στις 29 Ιουνίου 1974, στο τμήμα Forum του Φεστιβάλ Βερολίνου. Δύο ημέρες νωρίτερα, ο Dassin δήλωνε ακόμη ότι αναζητούσε διανομέα και σκεφτόταν κυρίως προβολές σε οργανώσεις και αμερικανικά πανεπιστήμια.
Η πτώση της δικτατορίας τον Ιούλιο άλλαξε τις συνθήκες κυκλοφορίας της. Το Playbill έγραφε το 2001 ότι η χούντα είχε καταρρεύσει λίγες ημέρες πριν από την προγραμματισμένη αμερικανική έξοδο, αναγγέλλοντας προβολές στο Film Forum της Νέας Υόρκης για τις 17 και 18 Οκτωβρίου.
Το 2021, η "Δοκιμή" απέκτησε νέα ψηφιακά αποκατεστημένη κόπια στο πρόγραμμα "Χώρα, σε βλέπω" της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου και προβλήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου στον Κήπο της Πειραιώς 260, στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
