Πολλές γυναίκες γύρω στα 35 ζουν με το έντονο άγχος ότι θα αποκαλυφθεί πως πίσω από την επιφανειακή τάξη επικρατεί χάος και ότι δεν είναι επαρκείς. Ήρθε η ώρα να μιλήσουμε ανοιχτά για τη ΔΕΠΥ σε ενήλικες γυναίκες.
Από τη Σοφία Κωνσταντινίδη
Τους μήνες της προετοιμασίας της για τις πανελλήνιες η Χαρά ένιωθε αγχωμένη, μπερδεμένη, σαν να έπαιζαν πολλοί ραδιοφωνικοί σταθμοί στο κεφάλι της ταυτόχρονα. Μέχρι να τελειώσει τον πρώτο χρόνο της σχολής της, ο θόρυβος ήταν αδύνατο να αγνοηθεί. "Δεν είχα ιδέα ότι είχα ΔΕΠΥ μέχρι που μπήκα στο TikTok" λέει. Η Χαρά είναι μία από τις πολλές γυναίκες που κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι έχουν ΔΕΠΥ αφού πέρασαν χρόνο στην πλατφόρμα. Το hashtag για τη ΔΕΠΥ στο TikTok έχει περισσότερες από 15 δισ. προβολές και το #adhdawareness περισσότερες από 500 εκατ. προβολές.
Για πολλές γυναίκες που βλέπουν αυτά τα βίντεο στο feed τους είναι η πρώτη φορά που μαθαίνουν για κάποια από τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ, πέρα από τα πιο γνωστά, όπως η υπερδραστηριότητα και η δυσκολία συγκέντρωσης. Η Χαρά δεν είναι η μόνη που ανακάλυψε στην ενήλικη ζωή της ότι έχει ΔΕΠΥ.
Διαβάστε Επίσης
Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2018 στο περιοδικό Brown University Child and Adolescent Behavior Letter η Anne Walters, κλινική καθηγήτρια Ψυχιατρικής και Ανθρώπινης Συμπεριφοράς στο Brown University, γράφει ότι, σύμφωνα με μελέτες, εκτιμάται ότι έως και οι μισές με τα τρία τέταρτα όλων των γυναικών με ΔΕΠΥ δε διαγιγνώσκονται και πολλές από τις περιπτώσεις είχαν παραλειφθεί στην παιδική ηλικία.
Τα "αόρατα" συμπτώματα
Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ – ADHD) στα κορίτσια και στις γυναίκες φαίνεται να έχει διαφορετική συμπτωματολογία σε σχέση με τα αγόρια ή τους άνδρες. Κάποιοι ειδικοί λένε ότι το πρόβλημα επιδεινώνεται από την κοινωνική πίεση που ασκείται στα κορίτσια προκειμένου να "κρύβουν" τα συμπτώματα. "Τα μικρά κορίτσια παραδοσιακά πρέπει να είναι ήσυχα και να μην προκαλούν φασαρία. Πολλά προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους σ’ αυτό το στερεότυπο για να νιώσουν αποδεκτά" λέει η Βρετανίδα ψυχοθεραπεύτρια Lorraine Collins.
Σε μια ανασκόπηση ερευνών του 2014 διαπιστώθηκε, επίσης, ότι η ΔΕΠΥ μερικές φορές υποτιμάται στις γυναίκες επειδή διαγιγνώσκονται άλλα, πιο συνήθη διεγνωσμένα νοσήματα, όπως το άγχος ή η κατάθλιψη. Η δρ Νιόβη Μιχαλοπούλου, κλινική ψυχολόγος, μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του σωματείου ADHD Hellas (Πανελλήνιο Σωματείο Ατόμων με Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας – ΔΕΠΥ), εξηγεί:
"Η ΔΕΠΥ δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο στα αγόρια και τα κορίτσια. Οι γυναίκες με τη διαταραχή τείνουν να είναι λιγότερο υπερκινητικές και παρορμητικές, αλλά περισσότερο αποδιοργανωμένες, αφηρημένες, ξεχασιάρες και εσωστρεφείς. Τα συμπτώματά τους εμφανίζονται πιο διακριτικά. Ακόμα και τα υπερκινητικά κορίτσια συχνά περνούν απαρατήρητα. Αντί να "πηδούν μάντρες”, μπορεί να είναι υπερφλύαρα ή υπερδραματικά, π.χ. να κλαίνε συχνά, ή να αντιδρούν έντονα, συμπεριφορές που δεν αναγνωρίζονται άμεσα ως σημάδια ΔΕΠΥ.
Πολύ συχνά οι εκτελεστικές δυσλειτουργίες της ΔΕΠΥ παρερμηνεύονται ως τεμπελιά ή έλλειψη ενδιαφέροντος. Σε όλα αυτά ας προσθέσουμε την έμφυλη προκατάληψη, αφού συχνά μια κοπέλα με ΔΕΠΥ χαρακτηρίζεται απλά "αφελής” ή "χαζούλα” αντί να λαμβάνει την κατάλληλη διάγνωση και στήριξη. Πολλές γυναίκες έχουν ζήσει δεκαετίες πιστεύοντας ότι κάτι πάει στραβά με τις ίδιες, χωρίς να γνωρίζουν ότι η αιτία είναι νευροβιολογική.
Από την πείρα μου έχω διαπιστώσει ότι οι γυναίκες με ΔΕΠΥ συχνά διαγιγνώσκονται αρχικά με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, κατάθλιψη, διπολική διαταραχή ή ακόμα και οριακή διαταραχή προσωπικότητας (BPD), γιατί πολλά συμπτώματα επικαλύπτονται. Η συνύπαρξη αυτών των διαταραχών δυσκολεύει περαιτέρω τη σωστή αναγνώριση της ΔΕΠΥ. Επιπλέον, ιδιαίτερα στη χώρα μας η ΔΕΠΥ θεωρείται ακόμα παιδική διαταραχή, κάτι που συμβάλλει στην υποδιάγνωση των ενηλίκων".
"Γιατί χρειάζομαι τόσο χρόνο για κάτι απλό;"
"Η ΔΕΠΥ εκδηλώνεται διαφορετικά σε κάθε γυναίκα, καθώς αυτό που τελικά είμαστε είναι αποτέλεσμα βιολογίας και εμπειρίας. Βλέπουμε όμως επαναλαμβανόμενα μοτίβα, τα οποία εκφράζουν και την κυρίαρχη συμπτωματολογία της διάγνωσης στις ενήλικες γυναίκες" εξηγεί η Νιόβη Μιχαλοπούλου και συνεχίζει: "Ως κορίτσια μπορεί να ονειροπολούσαν μέσα στην τάξη, να κοιτούσαν αφηρημένα έξω από το παράθυρο στριφογυρίζοντας τα μαλλιά τους. Συχνά βίωναν άγχος ή θλίψη, χωρίς όμως να πληρούν τα κριτήρια κάποιας επίσημης διάγνωσης, ενώ άλλες φορές μιλούσαν ασταμάτητα ή με υπερβολική ζωντάνια.
Η συμπεριφορά τους μπορούσε να φαίνεται χαζοχαρούμενη ή επιδεικτική, ενώ σε άλλες περιπτώσεις έμοιαζαν ντροπαλές, αφηρημένες και "εξαφανισμένες” στο περιθώριο. Πολλά κορίτσια δυσκολεύονταν να διατηρήσουν φιλίες και κατέβαλλαν υπερβολική προσπάθεια για να συγκεντρωθούν, ώστε να αντισταθμίσουν την απροσεξία τους, κάτι που συχνά συνοδευόταν από άγχος και έντονη αυτοκριτική. Πλέον ως γυναίκες βιώνουν μια διαρκή αίσθηση υπερφόρτωσης. Σαν να έχουν "πάρα πολλά στο κεφάλι τους”, ακόμα κι αν εξωτερικά φαίνεται πως διαχειρίζονται τα πάντα.
Διαβάστε Επίσης
Η δυσκολία στο να ξεκινήσουν ή να ολοκληρώσουν πράγματα, η αποδιοργάνωση και η ατέλειωτη λίστα με ανοιχτές υποχρεώσεις συνοδεύονται από μια έντονη εσωτερική αυτοκριτική. "Γιατί δεν μπορώ να κάνω αυτά που κάνουν όλοι οι άλλοι; Γιατί χρειάζομαι τόσο χρόνο για κάτι απλό;” αναρωτιούνται και έτσι διαβρώνεται σταδιακά η αυτοεκτίμησή τους".
Πολλές γυναίκες με ΔΕΠΥ αλλάζουν δουλειά συχνά, όχι λόγω ανικανότητας, αλλά εξαιτίας του burnout ή της ενοχής που συσσωρεύεται. Το κοινό τους βίωμα είναι ότι χρειάζεται να δουλεύουν τρεις φορές περισσότερο για να πετύχουν τα ίδια αποτελέσματα με τους συναδέλφους τους, κάτι που συνοδεύεται από κόπωση και ντροπή.
Η άλλη όψη του νομίσματος
Πριν από λίγες ημέρες η εμβληματική τραγουδίστρια της δεκαετίας του ’80 Annie Lennox αποκάλυψε πως πρόσφατα διαγνώστηκε με ΔΕΠΥ. Σε συνέντευξή της η 70χρονη Lennox μοιράστηκε την εμπειρία της περιγράφοντας τον εαυτό της ως "ιδιαίτερα παρατηρητική, εξαιρετικά ευαίσθητη και περίεργη".
Η τραγουδίστρια θέλησε να τονίσει τη θετική πλευρά της διαταραχής αναφερόμενη σ’ αυτήν ως μια "υπερδύναμη" που έχει συμβάλει στην επιτυχία της! Σύμφωνα με την ειδικό, "η ευαισθησία, η υπερδραστηριότητα και η συνεχής αναζήτηση ερεθισμάτων μπορεί να ενισχύουν τα συναισθηματικά φορτία που βιώνουν πολλές γυναίκες με ΔΕΠΥ, αλλά ταυτόχρονα γίνονται και αφετηρία για ανάπτυξη. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι πως, ενώ οι ίδιες συχνά νιώθουν ότι τα παρατάνε εύκολα, στην πραγματικότητα δεν το βάζουν κάτω. Πέφτουν, χτυπούν, αλλά ξανασηκώνονται, καλλιεργώντας δεξιότητες που ίσως μια άλλη γυναίκα να μην είχε ποτέ την ανάγκη να αναπτύξει. Μάλιστα, μερικές φορές καταλήγουν να είναι πιο οργανωμένες και συνεπείς, ακριβώς επειδή έχουν μάθει να καταβάλλουν υπέρμετρη προσπάθεια".
Ποιες είναι οι θεραπείες που προτείνονται σε μια γυναίκα με ΔΕΠΥ; Η Νιόβη Μιχαλοπούλου τονίζει: "Η θεραπευτική προσέγγιση δεν είναι μονοδιάστατη. Ξεκινάμε με την ψυχοεκπαίδευση: να μάθει η γυναίκα τι είναι η ΔΕΠΥ, πώς λειτουργεί ο εγκέφαλός της και ότι δε σημαίνει ανικανότητα ή τεμπελιά. Αν χρειάζεται, προτείνεται φαρμακευτική αγωγή, όχι ως "λύση”, αλλά ως υποστήριξη. Το coaching για ΔΕΠΥ εστιάζει σε πρακτικές προσαρμογές της καθημερινότητας: πώς να οργανώνεται η μέρα, να τηρούνται οι προθεσμίες και να αποφεύγεται η παράλυση που προκαλεί η υπερφόρτωση.
Ο τρόπος ζωής είναι καθοριστικός. Η ποιότητα και η σταθερότητα του ύπνου πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα. Επίσης, η κίνηση και η άσκηση λειτουργούν εκτονωτικά και βοηθούν στη ρύθμιση του νευρικού συστήματος, ενώ η ισορροπημένη διατροφή κρατά σταθερά τα επίπεδα του σακχάρου και υποστηρίζει τη συγκέντρωση και τη σταθερότητα της διάθεσης. Λίγα λεπτά mindfulness ή διαλογισμού καθημερινά μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη, ενώ σημαντική είναι η παρακολούθηση της ορμονικής κατάστασης καθώς και η σύνδεση με άλλες γυναίκες που βιώνουν παρόμοιες εμπειρίες".
Ανδριανή Ρέλλου: "Με χαρακτήριζαν "πανέξυπνη, αλλά τεμπέλα” κι εγώ ένιωθα εξωγήινη και διαφορετική"
Μέσω του λογαριασμού adhd_greece στο Instagram η Ανδριανή Ρέλλου φιλοδοξεί να φέρει τη ΔΕΠΥ πιο κοντά στην ελληνική κοινωνία με χιούμορ και έξυπνες παρατηρήσεις. Η ηθοποιός, filmmaker, ακτιβίστρια με ΔΕΠΥ και neurodiversity advocate θυμάται: "Είχα αντιμετωπίσει πολλές αντιξοότητες από την Α' Δημοτικού, που η δασκάλα μου είχε πει στη μητέρα μου πως κάτι πάει στραβά μ’ εμένα. Μου είχαν κάνει ειδική αξιολόγηση και είπαν πως είμαι "πανέξυπνη, αλλά τεμπέλα”. Εγώ δεν ένιωθα ούτε το ένα ούτε το άλλο. Ένιωθα κάπως εξωγήινη και διαφορετική".
Πότε έγινε η πρώτη σου γνωριμία με τη ΔΕΠΥ;
Όταν ήμουν μαθήτρια στο Καλλιτεχνικό Γυμνάσιο, γνώρισα κάποια άλλα παιδιά που είχαν ΔΕΠΥ και αντιμετώπιζαν παρόμοιες δυσκολίες και προκλήσεις. Πίεσα τότε τους γονείς μου να με πάνε πάλι για αξιολόγηση. Έτσι, κατέληξα στο Νοσοκομείο Παίδων, όπου πήρα γνωμάτευση και έλαβα θεραπείες στήριξης. Τώρα, ως ενήλικη, καταλαβαίνω πόσο τυχερή ήμουν που έλαβα διάγνωση στην εφηβεία μου, ενώ αμέτρητες γυναίκες με ΔΕΠΥ "χάνονται" από το σύστημα και δε λαμβάνουν ποτέ την αναγνώριση που χρειάζονται.
Εάν προσπαθούσες να απεικονίσεις τη ΔΕΠΥ σε ένα λευκό χαρτί, τι σχήμα και μορφή θα είχε;
Το λευκό χαρτί αυτό θα γινόταν πολύχρωμο και διπλωμένο σαν σαΐτα, έτοιμο να πετάξει. Θα ήταν γεμάτο ορνιθοσκαλίσματα, από σκέψεις, συναισθήματα, απογοητεύσεις, φοβίες. Για μένα η ΔΕΠΥ είναι κάτι που με επηρεάζει κάθε μέρα της ζωής μου, αλλά το έχω αποδεχτεί απόλυτα. Πιστεύω ότι, παρότι έχω δυσκολευτεί τρομερά λόγω της νευροδιαφορετικότητάς μου, η ζωή μου είναι πιο γεμάτη, πιο όμορφη, πιο χρωματιστή.
Είναι ταμπού η ΔΕΠΥ ενηλίκων;
Σίγουρα. Όταν αναφέρεις σε κάποιον ότι έχεις ΔΕΠΥ, θα σου πει σίγουρα: "Μα καλά, όλοι μας έχουμε λίγο ΔΕΠΥ!". Αυτό φυσικά δεν ισχύει και φταίει, νομίζω, ότι υπάρχει πολλή παραπληροφόρηση για το τι ακριβώς είναι η ΔΕΠΥ ενηλίκων. Δεν είναι μόνο η διάσπαση προσοχής, αλλά και η υπερεστίαση ή υπερκαθήλωση. Μπορεί οι άλλοι να μας βλέπουν ως υπερκινητικούς, αλλά εμείς συχνά να δυσκολευόμαστε από τις πολλές σκέψεις, από τις κοινωνικές προκλήσεις ή την παρορμητικότητά μας, που στους ενήλικες συχνά οδηγεί σε εξαρτητικές συμπεριφορές.
Τι μηνύματα θέλεις να περάσεις σε όσους σε ακολουθούν στα social media;
Θα ήθελα πολύ ο κόσμος να αρχίσει να βλέπει τη ΔΕΠΥ γι’ αυτό που είναι: ένας διαφορετικός τρόπος σκέψης και συμπεριφοράς, που μπορεί να συνοδεύεται από χαρισματικότητα αλλά και από δυσκολίες. Έχω γνωρίσει πολύ κόσμο που θεωρεί πως η ΔΕΠΥ είναι κάτι που πρέπει να φοβόμαστε ή να αποφεύγουμε. Πολλοί γονείς δε θέλουν να πάρει διάγνωση το παιδί τους γιατί πιστεύουν ότι πρέπει απλά να ξεπεραστεί. Όσο γι’ αυτούς που με ακολουθούν, ελπίζω να νιώθουν πως κάποιος τους ακούει και τους καταλαβαίνει.
Η ταινία σου Σόρρυ που άργησα είναι εμπνευσμένη από τη ΔΕΠΥ. Πώς ήταν η εμπειρία;
Ήταν κάτι πολύ ξεχωριστό, επειδή η πλειονότητα των συντελεστών είχαν επίσης ΔΕΠΥ ή/και αυτισμό. Την παρουσιάσαμε το 2023 στην ημερίδα του σωματείου ΔΕΠΥ ενηλίκων Ελλάδας, όπου γίνεται εξαιρετική δουλειά. Συγκινηθήκαμε πολύ με την αντίδραση του κοινού, βλέποντας πώς μια ταινία διάρκειας μόλις 6 λεπτών μπορεί να αγγίξει τόσο κόσμο.
