Benjamin Fry: "Ποτέ δεν είναι αργά να πεις "συγγνώμη" ή "σ’ αγαπώ". Οι λέξεις έχουν τεράστια σημασία"
Ο συγγραφέας του βιβλίου Το Αόρατο Λιοντάρι μιλάει στο madamefigaro.gr για τα πώς μπορούμε να θεραπεύοσυμε το ψυχικό τραύμα και πώς αυτό επηρεάζει τις ανθρώπινες σχέσεις.
Σε έναν κόσμο όπου η λέξη "τραύμα" χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα για να περιγράψει από μια δύσκολη εμπειρία μέχρι μια βαθιά ψυχική πληγή, ο Benjamin Fry έρχεται να μας προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο κατανόησής του. Συγγραφέας, θεραπευτής και ιδρυτής του Khiron Clinics του εξειδικευμένου κέντρου θεραπείας ψυχικής υγείας και τραύματος στο Ηνωμένο Βασίλειο, έχει αφιερώσει το έργο του στη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο οι εμπειρίες του παρελθόντος συνεχίζουν να επηρεάζουν τη ζωή, τις σχέσεις και τις επιλογές μας στο παρόν.
Στο βιβλίο του Το Αόρατο Λιοντάρι που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Διόπτρα, ο Fry χρησιμοποιεί μια δυνατή μεταφορά: το "λιοντάρι" συμβολίζει τις απειλές που κάποτε αντιμετωπίσαμε αλλά δεν καταφέραμε να επεξεργαστούμε πλήρως. Παρότι οι κίνδυνοι αυτοί μπορεί να ανήκουν στο παρελθόν, το νευρικό μας σύστημα συνεχίζει να αντιδρά σαν να βρίσκονται ακόμη πίσω μας, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τους άλλους, διαχειριζόμαστε το άγχος ή αντιδρούμε στις προκλήσεις της καθημερινότητας.
Σύμφωνα με τη θεωρία του, το τραύμα δεν ορίζεται τόσο από το γεγονός που συνέβη όσο από την αντίδραση που δεν ολοκληρώθηκε τη στιγμή που συνέβη. Δεν "κατοικεί" στο γεγονός, αλλά στο σώμα και στο νευρικό σύστημα. Έτσι, δύο άνθρωποι μπορεί να βιώσουν την ίδια εμπειρία με εντελώς διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την ανθεκτικότητα, το ιστορικό και τις προηγούμενες εμπειρίες τους.
Τον συναντήσαμε στο πλαίσιο του διεθνούς φεστιβάλ για την ψυχική υγεία Syros Healing Waves και μας μίλησε για τις ρίζες του τραύματος, τον ρόλο της ψυχοθεραπείας στις ανθρώπινες σχέσεις, αλλά και για το πώς μπορούμε να πάψουμε να ζούμε σαν να μας κυνηγούν ακόμη τα "λιοντάρια" του παρελθόντος.
Όλοι και περισσότεροι ψυχολόγοι επικεντρώνεστε στο τραύμα. Όταν μιλάμε για "τραύμα" πρόκειται για κάτι αντικειμενικό ή έχει να κάνει με το πώς ο καθένας από εμάς αντιλαμβάνεται τις εμπειρίες που έχει στη ζωή του;
Εξαρτάται. Η αλήθεια είναι ότι η λέξη "τραύμα" ακούγεται πολύ και ο καθένας την χρησιμοποιεί με τον τρόπο που θέλει. Από κλινική σκοπιά, όμως, πιο ακριβές θα ήταν να πούμε ότι το τραύμα προκύπτει όταν δεν ολοκληρώνουμε την αντίδρασή μας απέναντι σε μια απειλή. Υπάρχουν δύο βασικά στοιχεία εδώ: το "δεν ολοκληρώνω την αντίδρασή μου" και το "όταν συμβαίνει η απειλή".
Για παράδειγμα, μπορεί ένας πολύ ανθεκτικός άνθρωπος, με δυνατό νευρικό σύστημα, ακόμα και όταν υπάρχει ένα αντικειμενικά πολύ σοβαρό γεγονός, όπως η απειλή ενός βμβαρδισμού, να βιώσει τα συναισθήματα και τις αντιδράσεις του — φόβο, φυγή, μάχη — και τελικά να μην τραυματιστεί ψυχικά. Ένας άλλος όμως που είναι πιο ευάλωτος ή ήδη επιβαρυμένος από προηγούμενες εμπειρίες, μπορεί ακόμα κι αν δει κάποιον να τον κοιτάζει στραβά να τρομάξει τόσο ώστε να παγώσει και να μην εκφράσωει ποτέ αυτό που νιώθει. Αυτό που τελικά έχει σημασία είναι τι αφήνει το τραύμα στο σώμα, όχι το γεγονός που το προκάλεσε. Έχει να κάνει με το τι συμβαίνει στο νευρικό μας σύστημα.
Πώς επηρεάζει το τραύμα την αντίδρασή μας σε άλλους υπόλοιπους στρεσογόνους παράγοντες;
Υπάρχει μια σύνθετη σχέση ανάμεσα σε τρία πράγματα: την ανθεκτικότητά μας, την προσωπική μας ιστορία και τους παράγοντες που μας προκαλούν στρες αυτή τη στιγμή. Σκέψου την ανθεκτικότητα σαν ένα μπολ. Μέσα σε αυτό υπάρχουν όλες οι ανολοκλήρωτες αντιδράσεις σου σε παλαιότερες απειλές, που το γεμίζουν. Και μετά έρχεται η ζωή και προσθέτει νέους στρεσογόνους παράγοντες.... Σαν να ρίχνεις νερό μέσα στο μπολ. Αν το μπολ είναι ήδη γεμάτο ή αν το νερό μπαίνει πιο γρήγορα απ' όσο μπορείς να το αδειάζεις, τότε θα ξεχειλίσει.
Το τραύμα συνήθως δημιουργείται στην παιδική ηλικία;
Συνήθως ναι, γιατί είναι η πιο πρώιμη περίοδος της ζωής μας. Οι άνθρωποι που δεν κουβαλούν "ανοιχτούς λογαριασμούς" από την παιδική τους ηλικία είναι συνήθως πιο αποτελεσματικοί όταν αντιμετωπίζουν απειλές ως ενήλικες και τραυματίζονται λιγότερο.
Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες παρανοήσεις για το τραύμα;
Η πρώτη είναι αυτή με την οποία ξεκινήσαμε: ότι το τραύμα ορίζεται από το γεγονός και όχι από το τι συμβαίνει μέσα μας. Η δεύτερη είναι η πεποίθηση ότι είναι καλύτερο να μη μιλάμε γι’ αυτό. Πολλοί λένε: "Άφησε το παρελθόν στο παρελθόν". Το πρόβλημα είναι ότι ο στόχος της θεραπείας του τραύματος είναι ακριβώς αυτός: να αφήσουμε πίσω μας το παρελθόν. Όμως όταν υπάρχει τραύμα, το παρελθόν δεν βρίσκεται πίσω μας, ζει μέσα μας, στο παρόν. Γι’ αυτό συχνά βλέπουμε ανθρώπους να επαναλαμβάνουν συμπεριφορές που αργότερα μετανιώνουν. Το νευρικό σύστημα ενεργοποιείται και στέλνει σήματα στον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου που μεταφράζονται σε σκέψεις και ερμηνείες, και τελικά οι άνθρωποι καταλήγουν να παίρνουν αποφάσεις βασισμένες σε μια αλλοιωμένη εκδοχή της πραγματικότητας.
Ποια είναι τα βασικά σημάδια ότι κάποιος χρειάζεται βοήθεια για να επεξεργαστεί το τραύμα του;
Το τραύμα συνήθως οδηγεί σε δύο κατευθύνσεις: είτε αντιδρούμε υπερβολικά είτε δεν αντιδρούμε καθόλου. Στην πρώτη περίπτωση, αντιδρούμε με τρόπους που προσομοιάζουν στην αρχέγονη "μάχη" ή "φυγή". Στη δεύτερη, παγώνουμε ενώ θα έπρεπε να δράσουμε. Το πάγωμα συχνά είναι αόρατο. Αν έχεις μια φίλη σε μια σχέση όπου ο σύντροφός της δεν της φέρεται καλά και εκείνη δεν λέει ούτε κάνει τίποτα, αναρωτιέσαι αν δεν την ενοχλεί ή την ενοχλεί αλλά αδυνατεί να αντιδράσει. Αν ισχύει το δεύτερο, είναι πολύ πιθανό να πρόκειται για μοτίβο που δημιουργήθηκε στην παιδική της ηλικία.
Γιατί εστιάζουμε τόσο πολύ στο τραύμα σήμερα; Θέλω να πω, υποθέτω ότι και στο παρελθόν, οι προηγούμενες γενιές ίσως ήταν επίσης τραυματισμένες, αλλά κάπως τα κατάφεραν.
Οι άνθρωποι είναι καταπληκτικοί στο να βρίσκουν τρόπους να επιβιώνουν. Πρέπει όμως να θυμόμαστε ότι οι προσδοκίες έχουν αλλάξει. Πριν από 500 χρόνια, για παράδειγμα, ο γάμος ήταν κυρίως μια οικονομική ή κοινωνική συμφωνία. Σήμερα ζούμε σε μια μετα-ρομαντική εποχή, όπου περιμένουμε από τον σύντροφό μας να είναι τα πάντα: φίλος, εραστής, ψυχολόγος, συνοδοιπόρος. Αυτό ασκεί τεράστια πίεση στις σχέσεις. Οι παππούδες μας ήταν περήφανοι μεγάλωσαν μια οικογένεια, αυτό αρκούσε, αυτές ήταν οι προσδοκίες τους.
Πιστεύεις ότι μπορούμε τελικά να ξεπεράσουμε το τραύμα;
Φυσικά. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να θεραπευτούμε, αλλά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να μάθουμε και να δουλέψουμε γι’ αυτό. Αν θέλεις να πάρεις διδακτορικό στην αστροφυσική, θα χρειαστεί να κοπιάσεις. Το ίδιο ισχύει και για τις σχέσεις. Πολλοί άνθρωποι περιμένουν να γίνουν ειδικοί στις σχέσεις χωρίς να επενδύσουν τον ανάλογο χρόνο και προσπάθεια.
Οι σχέσεις μπορούν να βελτιωθούν όταν υπάρχουν τραύματα;
Ναι. Δύο άνθρωποι που δουλεύουν μαζί μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά τη σχέση τους και αυτό συχνά βοηθά και στη θεραπεία του τραύματος. Αλλά, η σχέση είναι συλλογικό εγχείρημα. Δεν μπορεί να πετύχει μόνο ο ένας. Ή πετυχαίνει μαζί το ζευγάρι ή αποτυγχάνει μαζί.
Ποιες είναι οι πιο συνηθισμένες τραυματικές εμπειρίες;
Η εγκατάλειψη, η παραμέληση και η κακοποίηση. Στην εγκατάλειψη ο φροντιστής απουσιάζει. Στην κακοποίηση είναι παρών αλλά γίνεται πηγή απειλής αντί για ασφάλεια. Στην παραμέληση είναι εκεί, αλλά συναισθηματικά απών. Η παραμέληση είναι ίσως η πιο δύσκολη να αναγνωριστεί. Αν ως ενήλικας νιώθεις ότι χρειάζεσαι διαρκώς προσοχή και επιβεβαίωση, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να βίωσες παραμέληση ως παιδί.
Είναι ποτέ αργά για να αλλάξει κανείς;
Όχι. Ο εγκέφαλος παραμένει ελαστικός μέχρι τα βαθιά γεράματα. Ποτέ δεν είναι αργά να αποκαταστήσεις μια σχέση. Ποτέ δεν είναι αργά να πεις "συγγνώμη", "σ’ αγαπώ", "ευχαριστώ"... Αυτές οι λέξεις έχουν τεράστια δύναμη.
Οι γυναίκες ζητούν πιο συχνά βοήθεια;
Ναι. Υπάρχουν πάντα περισσότερες γυναίκες στην ψυχοθεραπεία απ’ ό,τι άνδρες. Στις σχέσεις, οι γυναίκες είναι συνήθως εκείνες που λένε: "Πρέπει να βελτιώσουμε αυτό που έχουμε". Πολλοί άνδρες προτιμούν να αποφεύγουν τη συζήτηση γιατί φοβούνται ότι δεν ξέρουν πώς να τη διαχειριστούν. Το λάθος που κάνουν συχνά οι γυναίκες είναι να θεωρούν ότι ο σύντροφός τους "φταίει" επειδή δεν βρίσκεται στο ίδιο συναισθηματικό επίπεδο με εκείνες. Στην πραγματικότητα, η πρόοδος γίνεται όταν συναντιόμαστε στο επίπεδο που βρίσκεται ο καθένας και προχωράμε μαζί.
Βοηθά να συζητάμε τα προβλήματά μας με φίλους;
Οι φίλοι είναι πολύτιμοι. Όμως το να συζητάς με φίλους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μαθαίνεις πώς να "πιλοτάρεις το αεροπλάνο". Όλοι μπορούν να μιλήσουν για μια πτήση, αλλά αν θέλεις να μάθεις να πετάς, χρειάζεσαι εκπαίδευση. Το ίδιο ισχύει και για την ψυχική υγεία: η υποστήριξη των φίλων είναι σημαντική, αλλά κάποιες φορές χρειάζεται και η βοήθεια ενός ειδικού.
Διαβάστε Επίσης
