Φωτογραφία: ΑΠΕ-ΜΠΕ
Ο Στέλιος Ράμφος έφυγε σήμερα από τη ζωή, στα 87 του χρόνια, αφήνοντας πίσω του ένα έργο αφιερωμένο στην οικογένεια και το κράτος, στην παράδοση και την αλλαγή, στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο, και τελικά, τον ίδιο τον εαυτό μας.
Ο Στέλιος Ράμφος πέθανε σήμερα, σε ηλικία 87 ετών, αφήνοντας πίσω του περισσότερα από τριάντα βιβλία και μια διαδρομή που δεν χωράει εύκολα σε μία ιδεολογική ταυτότητα.
Διαβάστε Επίσης
Νομική στην Αθήνα, φιλοσοφία στο Παρίσι, μαρξισμός στα νεανικά του χρόνια, η γνωριμία με τον Κορνήλιο Καστοριάδη, η βαθιά ενασχόληση με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και την πατερική σκέψη, η σχέση του με τον Χρήστο Γιανναρά και τη λεγόμενη νεοορθοδοξία, και αργότερα μια ολοένα πιο προσωπική προσπάθεια να καταλάβει τη νεοελληνική κοινωνία.
Γι' αυτό αν υπάρχει ένας τρόπος να πλησιάσει κανείς τη σκέψη του χωρίς να χαθεί μέσα στη φιλοσοφική ορολογία, είναι να τον αφήσει να μιλήσει για το θέμα στο οποίο επέστρεφε ξανά και ξανά: την Ελλάδα.
"Το θέμα μου είναι αποκλειστικά η Ελλάδα", είχε πει το 2015. Και δεν εννοούσε μόνο τη σύγχρονη πολιτική ή την επικαιρότητα. Στην Ελλάδα που τον ενδιέφερε χωρούσαν ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, οι Πατέρες της Εκκλησίας και τα σημερινά προβλήματα, "όλα ανεξαιρέτως".
Αυτές είναι μόνο πέντε από τις ιδέες στις οποίες επέστρεφε με διαφορετικούς τρόπους σε όλη του τη διαδρομή.
1. Το πρόβλημα δεν είναι ότι αγαπάμε την οικογένεια, αλλά ότι δυσκολευόμαστε να βγούμε από αυτήν
Ο Ράμφος δεν αντιμετώπιζε την ελληνική οικογένεια ως κοινωνικό ελάττωμα. Την έβλεπε ως έναν από τους ισχυρότερους δεσμούς πάνω στους οποίους έχει οργανωθεί η ελληνική κοινωνία, μαζί με την εντοπιότητα και τη συντεχνία.
Το πρόβλημα, σύμφωνα με τη δική του ανάλυση, αρχίζει όταν αυτοί οι δεσμοί γίνονται ισχυρότεροι από τον δεσμό μας με το κράτος και τους κοινούς θεσμούς.
Το 2015 το έθεσε πολύ συγκεκριμένα: "Για να δημιουργηθεί κράτος πρέπει οι ηθικοί δεσμοί που μας συνδέουν με την οικογένεια να περάσουν στο κράτος".
Ενώ σε μια άλλη του δήλωση το συμπύκνωσε ακόμη πιο προκλητικά: "Είμαστε ακόμα υποχείρια της οικογένειάς μας και του περιβάλλοντός μας".
Αυτό εξηγεί και μια από τις σταθερές εμμονές του: γιατί στην Ελλάδα η προσωπική σχέση, η γνωριμία και η οικογενειακή προστασία μπορούν να αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από έναν απρόσωπο θεσμό.
Για τον Ράμφο, η ενηλικίωση μιας κοινωνίας δεν σήμαινε να πάψει να αγαπά την οικογένειά της. Σήμαινε να μπορεί να εμπιστευθεί και κάτι πέρα από αυτήν.
2. Μπορεί να αλλάζουν όλα γύρω μας και εμείς να παραμένουμε ίδιοι
Ίσως η πιο εύστοχη περιγραφή του για τη νεοελληνική πραγματικότητα να βρίσκεται σε μια φράση του 2020: η κοινωνία, έλεγε, έχει την τάση "να μην αλλάζει αλλά να μεταμφιέζεται".
Μπορούν να αλλάξουν οι κυβερνήσεις, η τεχνολογία, οι λέξεις που χρησιμοποιούμε, ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζουμε τον εαυτό μας. Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο σκεφτόμαστε.
Αυτή η διάκριση ανάμεσα στην πραγματική αλλαγή και στην αλλαγή της επιφάνειας διαπερνά μεγάλο μέρος της σκέψης του. Το 2012, στη διάλεξή του "Time out: η ελληνική αίσθηση του χρόνου", επιχειρούσε ακριβώς να εξηγήσει γιατί, κατά τη γνώμη του, η Ελλάδα δυσκολεύεται να ενταχθεί πλήρως στην ιστορικότητα: μέσα από τον ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο χρόνος έγινε ένα από τα κεντρικά θέματα του έργου του, αφού μια κοινωνία μπορεί να περάσει δεκαετίες και να μην έχει μετακινηθεί πραγματικά ούτε ένα βήμα.
3. Η παράδοση δεν έχει νόημα όταν γίνεται άλλοθι για να μην αλλάξουμε
Ο Στέλιος Ράμφος πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του μελετώντας την ελληνική παράδοση, το Βυζάντιο, την πατερική σκέψη και τη σχέση τους με τη νεότερη Ελλάδα. Η παράδοση, επομένως, δεν ήταν γι' αυτόν κάτι που έπρεπε να πεταχτεί έξω από την πόρτα της νεωτερικότητας.
Αλλά ούτε και κάτι που έπρεπε απλώς να διατηρηθεί ανέγγιχτο.
Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν αν μπορούμε να καταλάβουμε πραγματικά την παράδοση ώστε να την κάνουμε δημιουργικό μέρος του παρόντος. Γι' αυτό και η συζήτηση για την ελληνική ταυτότητα στο έργο του δεν ήταν μια απλή αναδρομή στο παρελθόν. Ήταν προσπάθεια να εξηγηθεί το παρόν.
Το ίδιο πνεύμα βρίσκεται και στη σκέψη του για τον εκσυγχρονισμό. Σε παλιότερη συνέντευξή του είχε πει κάτι που μοιάζει σχεδόν αυτονόητο, αλλά δεν είναι: "δε φτάνει η καλή θέληση, χρειάζεται και συνειδητοποίηση".
Με άλλα λόγια, δεν αρκεί να αποφασίσουμε ότι θέλουμε να αλλάξουμε. Πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τι ακριβώς είναι αυτό που προσπαθούμε να αλλάξουμε.
Διαβάστε Επίσης
4. Αν θέλουμε να καταλάβουμε την Ελλάδα, πρέπει να αρχίσουμε από εμάς
Όταν ρωτήθηκε γιατί επέλεξε να αφιερώσει τόσο μεγάλο μέρος του έργου του στην Ελλάδα, δεν απάντησε μιλώντας για μια ακαδημαϊκή αποστολή, αλλά είπε: "Προσπαθώ να κάνω αυτό που ζητώ να κάνουν όλοι, να αρχίσω από εμένα, να ψάξω την ιστορία μας". Και αμέσως μετά τόνισε: "Το θέμα μου είναι αποκλειστικά η Ελλάδα".
Η αυτογνωσία, επομένως, για εκείνον, ήταν μέθοδος.
Και αυτό εξηγεί γιατί η ιστορία τον ενδιέφερε τόσο πολύ. Δεν αναζητούσε απλώς ημερομηνίες και γεγονότα. Αναζητούσε μέσα στην ιστορία τα ίχνη που έχουν φτάσει μέχρι το παρόν.
Τι από το παρελθόν μας συνεχίζει να καθορίζει τη συμπεριφορά μας; Τι έχουμε αλλάξει πραγματικά και τι απλώς επαναλαμβάνουμε με καινούργια μορφή;
Στη δική του σκέψη, η Ελλάδα δεν ήταν ένας "άλλος" που μπορούσε να παρατηρήσει από απόσταση, αλλά το υλικό με το οποίο έπρεπε πρώτα να αναμετρηθεί ο ίδιος.
5. Ο χρόνος δεν είναι μόνο αυτό που περνά. Είναι αυτό που μένει
Εδώ η σκέψη του Ράμφου συναντά τον Καβάφη.
Το 2024 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Σαν αφθαρσία μέσα μας, ο χρόνος του Καβάφη, ενώ τον Ιανουάριο του 2025 είχε μιλήσει για τον Αλεξανδρινό ποιητή. Η φράση με την οποία περιέγραφε την καβαφική σχέση με τον χρόνο είναι αποκαλυπτική: "Ο Καβάφης μάς εισάγει σε μια νέα χρονικότητα, όπου ο χρόνος δεν παρέρχεται, για να γίνει παρωχημένο παρελθόν. Μένει…".
Είναι μια ιδέα που μοιάζει να συνοψίζει, με έναν παράξενο τρόπο, μεγάλο μέρος της δικής του διαδρομής.
Ο Ράμφος πέρασε δεκαετίες επιστρέφοντας στο ελληνικό παρελθόν επειδή πίστευε ότι το παρελθόν συνεχίζει να δρα μέσα στο παρόν. Η ιστορία, η παράδοση, η οικογένεια, η θρησκεία, οι πολιτικές μας συνήθειες δεν εξαφανίζονται επειδή αλλάζει η εποχή. Παραμένουν μέσα μας και επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζουμε το μέλλον.
Τον Οκτώβριο του 2025 σε μία από τις τελευταίες δημόσιες συζητήσεις του, ο Ράμφος επέστρεψε ξανά στον Καβάφη και στον χρόνο.
Ο Στέλιος Ράμφος δεν άφησε πίσω του μία εύκολη θεωρία για την Ελλάδα. Άφησε κάτι πιο δύσκολο: έναν τρόπο να την κοιτάζουμε.
Να μην αρκούμαστε στο τι συνέβη, αλλά να ρωτάμε γιατί συνέβη. Να μην θεωρούμε κάθε αλλαγή πραγματική αλλαγή. Να βλέπουμε την παράδοση όχι ως διακοσμητικό κειμήλιο αλλά ως δύναμη που εξακολουθεί να διαμορφώνει το παρόν. Και, κυρίως, να δεχόμαστε ότι η αυτογνωσία μιας κοινωνίας ξεκινά από την αυτογνωσία των ανθρώπων που την αποτελούν.
