Φωτογραφία: Βασίλης Μαντάς
Πνεύμα ανήσυχο και προσηλωμένο σε μια σπάνια θεατρική πορεία, η ηθοποιός και σκηνοθέτις εδώ και σχεδόν τρεις δεκαετίες ακολουθεί μια ιδιάζουσα διαδρομή, γεμάτη μεταμορφώσεις και αφοσίωση.
Βραβευμένη με τα Βραβεία Κάρολος Κουν και Μελίνα Μερκούρη, η Έλενα Μαυρίδου είναι η μόνη ηθοποιός της γενιάς της που για πάνω από δέκα χρόνια περιόδευσε σε κάθε γωνιά της χώρας για να παίξει θέατρο και στο μικρότερο χωριό, που είχε να δει παράσταση για δεκαετίες. Ηθοποιός αλλά και σκηνοθέτις και συνιδρύτρια του θεάτρου Χώρος και μητέρα μιας κόρης, η Έλενα Μαυρίδου δε χωράει σε πλαίσια. Όπως η Τζούλια, η ηρωίδα που ερμηνεύει τώρα στο ψυχαναλυτικό κομψοτέχνημα του August Strindberg Δεσποινίς Τζούλια, σε σκηνοθεσία Γιάννη Τσορτέκη.
Η Τζούλια ήταν ρόλος "απωθημένο" για σένα;
Δεν υπάρχουν απωθημένα, υπάρχουν επιθυμίες και έργα που αγαπάω πολύ. Η Δεσποινίς Τζούλια είναι μέσα σ’ αυτά. Ο Γιάννης Τσορτέκης ήθελε πολύ να ανεβάσει αυτό το έργο και είχαμε βαθιά επιθυμία να δουλέψουμε και πάλι μαζί. Συνεργαστήκαμε αρχικά στη Σαρμάντζα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, όπου σκηνοθέτησα εγώ τον Γιάννη σ’ αυτό τον σύγχρονο και συγκλονιστικό μονόλογο που μιλάει για την τοξικότητα της ελληνικής οικογένειας. Μετά κάναμε τον Ταρτούφο, μια μεγάλη παραγωγή με έντεκα ηθοποιούς. Τώρα ήρθε η ώρα για τη Δεσποινίς Τζούλια.
Η αλήθεια είναι ότι είχα την ανάγκη της συνύπαρξής μας στη σκηνή και κάπως έτσι αλλάξαμε τους ρόλους. Και αυτό είναι πολύ γοητευτικό, γιατί, αλλάζοντας τους ρόλους, ουσιαστικά τραβάς διαρκώς το χαλί κάτω από τα πόδια σου και δε δημιουργείται μια ταυτότητα στη σχέση, υπάρχει μια εναλλαγή, η οποία φέρνει και την ωριμότητα.
Είσαι ηθοποιός αλλά και σκηνοθέτις. Πόσο εύκολο είναι να αφεθείς στα χέρια ενός άλλου δημιουργού;
Αφήνομαι απόλυτα. Δεν παρεμβαίνω καθόλου στο έργο του σκηνοθέτη. Αντίθετα, προσπαθώ να γίνω ένα με αυτό που οραματίζεται. Για μένα αυτό είναι ξεκούραστο αλλά και πολύ δημιουργικό. Άλλωστε, δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να γίνουν τα πράγματα και αυτό είναι πολύ γοητευτικό.
Η Δεσποινίς Τζούλια είναι ένας αμφιλεγόμενος και πολυδιάστατος χαρακτήρας. Πώς την προσεγγίζεις;
Στο δικό μου μυαλό η Τζούλια είναι ένα πείραμα στα χέρια του Strindberg, ο οποίος κατασκευάζει έναν άνθρωπο που δεν ανήκει στην εποχή του. Έχει δομηθεί μέσα από τη μητέρα της, η οποία ήθελε να της μάθει όλα αυτά που ξέρουν οι άνδρες, ώστε να είναι ένα φωτεινό παράδειγμα γυναικείας ανεξαρτησίας σε μια καθαρά πατριαρχική εποχή.
Η ίδια λέει στο έργο "Είμαι μισή γυναίκα και μισή άνδρας", άρα υπάρχει θέμα ταυτότητας. Πρόκειται για ένα αριστούργημα της παγκόσμιας δραματουργίας και μιλάει για θέματα που παραμένουν επίκαιρα, όπως είναι η κοινωνική ανισότητα και η συγκρουσιακή σχέση των φύλων. Τεράστια ζητήματα για τα οποία αιώνες μετά δεν έχει αλλάξει τίποτα.
Τελικά, πόσο μας ορίζει ο τόπος όπου γεννηθήκαμε και ο τρόπος που μεγαλώσαμε;
Πάντα προσπαθούμε να ανακαλύψουμε πού ανήκουμε και ποιος είναι ο τόπος μας, σε σχέση με όσα επιθυμούμε και ονειρευόμαστε. Είμαι πολύ υπέρ της εξερεύνησης του εαυτού και των ορίων μας, η ιστορία όμως δείχνει ότι πάντα επιστρέφεις στον τρόπο που έχεις μεγαλώσει και δομηθεί, έστω και άθελά σου. Το αν θα μείνεις εκεί ή θα συγκρουστείς με το παρελθόν, αν θα πολεμάς για να ξεριζώσεις τις καταβολές από μέσα σου ή θα κάνεις ψυχοθεραπεία για να τις καταλάβεις, είναι προσωπικό ζήτημα του καθενός.
Μεγάλωσες στη Δράμα. Ποια θυμάσαι να είναι τα πρώτα σου ερεθίσματα σχετικά με την τέχνη;
Η επιθυμία μου να ασχοληθώ με την τέχνη ξεκίνησε από πολύ μικρή ηλικία. Επειδή και η αδελφή μου, η Δήμητρα Κούζα, είναι ηθοποιός αλλά και ο αδελφός μου είναι εξαιρετικός μουσικός, νομίζω ότι είχαμε έντονες καλλιτεχνικές επιρροές μεγαλώνοντας. Μεγαλώσαμε στη Δράμα τη δεκαετία του ’90. Στη γειτονιά μου άργησαν να ξεκινήσουν οι αντιπαροχές, γιατί υπήρχε το ενδεχόμενο να ανακηρυχθεί διατηρητέα – δυστυχώς, αυτό δεν έγινε και τελικά όλη η γειτονιά ξηλώθηκε μετά το 2000.
Τότε όμως οι ηλικιωμένοι άνθρωποι της περιοχής κρατούσαν πολλές παραδόσεις και ήταν σαν να ζεις στη δεκαετία του ’60. Πηγαίναμε στον μπακάλη, ο οποίος ζύγιζε τα υλικά σε ζυγαριά με βαρίδια, αλλά στην επόμενη γωνία υπήρχαν Goody’s και μαγαζιά με ηλεκτρονικά. Ήταν σαν να ζούμε ταυτόχρονα σε δύο διαφορετικούς χρόνους, σε μια fusion κατάσταση μιας Ελλάδας που άλλαζε, κι αυτή η επιρροή θεωρώ ότι ήταν πολύ σημαντική.
Θυμάμαι τη γιαγιά μου μαζί με όλη τη γειτονιά να χορεύουν και να σπάνε την πίτα όταν ερχόταν ένα νεογέννητο παιδί στο σπίτι. Αυτό ήταν σαν μια πρώτη θεατρική πράξη, που μας έμαθε τότε με έναν τρόπο ότι το δρώμενο είναι μέσα στη ζωή κι αυτό μας επηρέασε βαθύτατα. Μετά μπήκα στη θεατρική ομάδα του σχολείου και, 17 χρονών, βρέθηκα στη σχολή του ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας να κάνω τα πρώτα μαθήματα υποκριτικής, ενώ έναν χρόνο αργότερα πέρασα στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Το θέατρο ήταν μια οργανική ανάγκη για μένα και ακριβώς επειδή δεν ξεπηδούσε από μια γνώση ακαδημαϊκού τύπου, αλλά από μια ενστικτώδη ανάγκη, είχε και μια αγριότητα, μια ιδιαίτερη ορμή. Η γνώση ήρθε μετά.
Διαβάστε Επίσης
Ήσουν αντιδραστική ως έφηβη;
Είχα έναν τρόπο αντίδρασης, αλλά, κυρίως, την αγωνία να είναι όλοι καλά. Από νωρίς είχα το σύνδρομο του "καλού παιδιού" κι ενώ, από τη μια, υπήρχε μια έντονη φλόγα μέσα μου, από την άλλη, ήθελα όλοι να είναι ευχαριστημένοι.
Αποβάλλεται ποτέ αυτό το σύνδρομο;
Όχι, αλλά μαθαίνεις να το ρυθμίζεις, να το κοντρολάρεις.
Πώς βλέπεις σήμερα τη διαδρομή των 28 χρόνων που έχεις κάνει; Είσαι ικανοποιημένη από την πορεία σου;
Τη βλέπω με πάρα πολλή αγάπη. Μου άρεσε ότι καταφέραμε να φτιάξουμε μια ομάδα, να ταξιδέψουμε, να φτιάξουμε έναν περιοδεύοντα θίασο, να πάμε σε πολλά φεστιβάλ στο εξωτερικό, να βρεθούμε σε όποιο χωριό δεν έχει δει θέατρο εδώ και πενήντα χρόνια. Ήμασταν μια ομάδα ανθρώπων σε μια αναζήτηση ταυτότητας, πιστεύαμε φανατικά αυτό που κάναμε και αφοσιωθήκαμε για χρόνια. Και είπαμε "όχι" σε πολλές δουλειές για να διατηρήσουμε τα πιστεύω μας.
Έχεις μετανιώσει για κάποια από τα "όχι" που έχεις πει;
Θεωρώ ότι το καθένα καθόρισε κάτι για ό,τι συνέβη στη ζωή και στην πορεία μου και, με αυτή την έννοια, είμαι ευγνώμων. Κάποιες φορές εμείς τα "καλά παιδιά" κάνουμε επιλογές προκειμένου να ευχαριστήσουμε άλλους ανθρώπους. Αλλά στο τέλος της ημέρας και αυτό σου χαρίζει πληρότητα. Αντίθετα, αν κάτι μπορεί να με "αδειάσει" και να με διαλύσει, είναι η αίσθηση του ανικανοποίητου. Δε μου ταιριάζει καθόλου να είμαι μονίμως ανικανοποίητη ενώ έρχονται ωραία πράγματα στη ζωή μου. Το θεωρώ μια μορφή αχαριστίας.
Παίζεις στη σειρά Σώσε με, που προβάλλεται στο Netflix και είναι μια ιδιαίτερα προσεγμένη δουλειά. Γιατί δε σε έχουμε δει σε περισσότερες τηλεοπτικές παραγωγές;
Υπήρξα για πάρα πολλά χρόνια απόλυτα αφοσιωμένη στο θέατρο και αρνήθηκα πολλές προτάσεις στην τηλεόραση και στον κινηματογράφο ακριβώς επειδή πάντα έλειπα, σε περιοδεία ή σε κάποιο φεστιβάλ στο εξωτερικό. Προτίμησα να ακολουθήσω αυτό που λέω "ιδεολογία ταυτότητας" και να αφήσω στην άκρη κάποια πράγματα που μπορεί να ήταν επιλογές καριέρας.
Ως γυναίκα και μητέρα, έχεις καταπιέσει δικές σου ελευθερίες για να συμβιβαστείς με κοινωνικά πρότυπα;
Όχι ιδιαίτερα, ίσα ίσα, έχω κάνει το αντίθετο. Αφοσιώθηκα σε δρόμους που ήταν λίγο πιο "μοναχικοί" και δεν είχα την αγωνία της κοινωνικής αποδοχής. Πιστεύω βαθιά στις προσωπικές σχέσεις, στη συμβίωση, στην οικογένεια, αλλά θέλω όλα αυτά να μπορούν να λειτουργούν μέσα σε μια ουσιαστική αίσθηση ελευθερίας.
Εκεί την πάτησα πολλές φορές στη ζωή μου. Αυτός είναι ίσως και ο λόγος για τον οποίο στη ζωή μου βρέθηκα σε σχέσεις που δεν ήταν καλές. Επειδή είχα την πεποίθηση ότι η αγάπη μπορεί να αλλάξει τα πράγματα. Δεν το πιστεύω πια αυτό. Θεωρώ ότι οι ανθρώπινες σχέσεις είναι θέμα κοινών ανησυχιών.
Δεν ήσουν ποτέ κατά του γάμου ως κοινωνικής σύμβασης;
Ήμουν υπέρ του γάμου και υπέρ της οικογένειας και όλου αυτού του ρομαντικού κάδρου. Όχι όμως για κοινωνικούς λόγους, αλλά για συναισθηματικούς, ερωτικούς και συντροφικούς. Πίστευα στην αληθινή αφοσίωση και τη συνύπαρξη, με αποτέλεσμα πολλές φορές να παραβλέπω τα γεγονότα ή να μην καταλαβαίνω ότι τα πράγματα δεν μπορούν να πάνε προς τα εκεί που ήθελα. Ίσως επέμεινα περισσότερο απ’ ό,τι θα έπρεπε σε σχέσεις όπου δεν υπήρχε κοινό όραμα ή όπου εγώ δεν μπορούσα να είμαι ουσιαστικά ελεύθερη με τη δυναμική που έχω ως άνθρωπος.
Έχεις προσπαθήσει να γίνεις κάτι άλλο από ό,τι είσαι επειδή πίστευες ότι αυτό θέλουν οι άλλοι από σένα;
Με κάποιον τρόπο ήμουν πάντα ο εαυτός μου, αλλά πολύ συχνά καταπιεζόμουν. Αυτό δεν κάνουμε οι περισσότερες γυναίκες; Μέσα σε ένα σύστημα πατριαρχικό προσπαθούμε να είμαστε πολύ πιο δεκτικές απ’ όσο έχουμε ανάγκη. Αλλά είναι και θέμα εγωισμού. Πολλές φορές εμμένουμε σε κάτι που αντιλαμβανόμαστε ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει λέγοντας στον εαυτό μας: "Εγώ θα το πετύχω, θα το κάνω να δουλέψει".
Δεν μπορούμε να αποδεχτούμε εύκολα το γεγονός ότι τα πράγματα τελειώνουν ή ότι απλά δε λειτουργούν. Πλέον έχω συνειδητοποιήσει ότι αυτό είναι κάτι που κερδίζεται σταδιακά, με την ωριμότητα.
Μεγαλώνοντας, συμβιβάζεσαι λιγότερο και διεκδικείς περισσότερο;
Νομίζω ότι απλά μπορώ να ονομάσω καλύτερα αυτό που είμαι, αυτό που κάνω, να αποδεχτώ και να κατανοήσω τις αδυναμίες μου.
Υπάρχει κάτι που επιθυμείς να προσφέρεις περισσότερο στον εαυτό σου μεγαλώνοντας;
Ίσως λίγο περισσότερη φροντίδα, γιατί το φυσικό μου ένστικτο είναι να φροντίζω τους άλλους και είναι πολύ έντονο.
Πόσο δύσκολο είναι για μια γυναίκα να στέκεται στον χώρο του θεάματος με δικό της θέατρο;
Το να στέκεσαι στον χώρο του θεάματος με δικό σου θέατρο είναι πλέον για όλους δύσκολο. Η πραγματικότητα είναι πολύ σκληρή. Το αισιόδοξο είναι ότι οι γυναίκες πια βρίσκονται σε όλο και περισσότερες θέσεις και ρόλους ισχύος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν εξακολουθούν να είναι μειονότητα. Η ανισότητα στον χώρο μας υπάρχει, όπως σε όλους τους χώρους, και δε θα εξαφανιστεί εύκολα ούτε από μόνη της. Τα κριτήρια αξιολόγησης δεν είναι ίδια. Η γυναίκα αμφισβητείται και δοκιμάζεται σε σχέση και με τη γυναικεία της υπόσταση.
Ποια αξία εκτιμάς περισσότερο σε έναν άνθρωπο;
Πάντα είχα πάρα πολύ μεγάλο θαυμασμό στην υπομονή, αλλά πλέον θεωρώ ότι είναι μια υπερτιμημένη αξία, ιδιαίτερα όταν ξεπερνάει ένα όριο. Όταν η υπομονή γίνεται κάτι περισσότερο από αυτό που πρέπει να είναι, τότε μετατρέπεται σε βάσανο για τον ψυχισμό ενός ανθρώπου. Βέβαια, οι άνθρωποι που έχουν υπομονή μπορούν με έναν τρόπο να φιλτράρουν τα πράγματα και να δώσουν χρόνο και αυτό μου αρέσει πολύ.
Το μέλλον τι θα ήθελες να σου φέρει; Κάνεις όνειρα;
Μου αρέσει πολύ να κάνω όνειρα και σχέδια, αλλά θέλω να υπάρχει ένας άμεσος χρονικός ορίζοντας. Δεν οραματίζομαι τη ζωή μου μετά από δέκα χρόνια, πάντα οι στόχοι μου είναι κοντινοί. Το καλοκαίρι θα κάνουμε μια μικρή περιοδεία με τη Δεσποινίς Τζούλια και τη Σαρμάντζα και μετά θα ήθελα να πάω για διακοπές στον Αλμυροπόταμο στην Εύβοια.
Πώς είναι να συνεργάζεσαι με τον Γιάννη Τσορτέκη;
Δουλεύουμε πάρα πολύ όμορφα μαζί. Η σχέση μας είναι εκρηκτική, αλλά με την καλή έννοια. Υπάρχει ένα ακόρεστο πάθος και ένας σχεδόν συγγενικός τρόπος για το πώς βλέπουμε τα πράγματα και πώς φτιάχνουμε καινούριους κόσμους. Αυτό δημιουργεί κάτι αρκετά απρόβλεπτο, αλλά ωραίο, γιατί είναι χειμαρρώδες και αληθινό. Έχει και πλάκα, επειδή είμαστε ζευγάρι, μπορούμε να εναλλάσσουμε τους ρόλους ποικιλοτρόπως και να περνάμε πολλές διαφορετικές ταυτότητες. Υπάρχει μια επικινδυνότητα σ’ αυτό, αλλά και μια σπάνια γοητεία.
