Μονόπλευρες συζητήσεις, απουσία ενσυναίσθησης, έλλειψη διαλόγου. Μήπως η διαρκής ενασχόληση με την "Αυτού Μεγαλειότητα", τον εαυτό μας, καταστρέφει κάθε προσπάθεια για επαφή με τους άλλους;
Η Μαριλένα είναι ένα κορίτσι που εκ πρώτης όψεως μοιάζει φιλικό, κοινωνικό και ανοιχτόκαρδο. Ωστόσο, αρκεί και μόνο ένα τυπικό "Τι κάνεις;" για να μπει σε έναν ακατάπαυστο και ντελιριακό μονόλογο. Μιλάει πάντα και αποκλειστικά για τον εαυτό της, ενώ παράλληλα νιώθει εξουσιοδοτημένη να αναλύει και οποιοδήποτε άλλο θέμα, ακόμα κι αν δεν το γνωρίζει. Η ναρκισσιστική προσωπικότητά της την εμποδίζει να συνειδητοποιήσει ότι δεν είναι το κέντρο του κόσμου. Δυστυχώς, δεν είναι η μόνη. Όλο και περισσότεροι τείνουμε να μεταμορφωθούμε σ’ αυτόν που ήταν κάποτε ο ανυπόφορος τύπος της παρέας, εκείνον που του έλεγες "Έχω έναν τρομερό πόνο..." και σε έκοβε με ένα "Πού να δεις εγώ τι είχα πάθει...".
Διαβάστε Επίσης
Είναι εκείνος που φωνάζει στο κινητό σε έναν κλειστό χώρο αδιαφορώντας για τους άλλους – άλλωστε, είναι ασήμαντοι. Οι κοινωνιολόγοι έχουν δώσει στον συγκεκριμένο τύπο το επιστημονικό όνομα "conversational narcissist" (συνομιλιακός ναρκισσιστής). Σύμφωνα με τους ειδικούς, το άτομο αυτό που "απαιτεί" να κυριαρχεί στις συζητήσεις εστιάζοντας αποκλειστικά στον εαυτό του, στις εμπειρίες του και τις απόψεις του, χωρίς να δείχνει το παραμικρό ενδιαφέρον για τον συνομιλητή του, δεν πάσχει απαραίτητα από κάποια αναγνωρισμένη κλινική διαταραχή. Σίγουρα όμως είναι εκείνος που πάντα κάνει την επικοινωνία με τους άλλους τοξική. Πώς όμως ο ναρκισσισμός, μια διαταραχή προσωπικότητας, μεταμορφώθηκε σε διαταραχή κοινωνικού περιεχομένου;
Social media: το φυτώριο της αυτοαναφορικότητας
Σε όλη αυτή τη ναρκισσιστική δίνη τα social media στέκονται ως σταθεροί αρωγοί και εμψυχωτές. Το "What’s on your mind?" στο Facebook και το "What’s happening?" στο Χ φέρνουν ασυνείδητα τα δάχτυλα πάνω στο πληκτρολόγιο για να δώσουμε απάντηση, η οποία πολλές φορές δεν αφορά ή δεν ενδιαφέρει κανέναν. Οι αναρτήσεις μας έχουν σήμερα καταλήξει μικρές ωδές στον εαυτό μας, δεδομένου ότι οι προσωπικές ιστορίες πουλάνε πολύ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα μιας πρόσφατης επιστημονικής έρευνας σχετικής με την ανάλυση αναρτήσεων στο Χ με τίτλο "Ιs it really about me?", το 80% των χρηστών ποστάρουν εμμονικά για τον εαυτό τους.
Αν εξαιρεθούν δηλαδή τα χαριτωμένα βίντεο με μωρά και γατάκια, τα υπόλοιπα συγκλίνουν σε ένα υπερτροφικό εγώ. "Πού πήγα", "τι έφαγα", "τι είδα", "με ποιον διάσημο που μόλις πέθανε φωτογραφήθηκα κάποτε". Πώς όμως αυτό το φαινόμενο του κοινωνικού ναρκισσισμού κατέληξε σε πανδημία; "Αυτή η αυτοαναφορική λογοδιάρροια", εξηγεί η Αλεξάνδρα Πάλλη, κλινική ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια και διδάκτωρ Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών – ΕΚΠΑ, "κάποιες φορές εκφράζει ένα αίσθημα ευεξίας. Σε πολύχρονη έρευνα του Χάρβαρντ έχει διαπιστωθεί ότι το να μιλάμε για τον εαυτό μας, τις σκέψεις μας ή τα συναισθήματά μας ενεργοποιεί τις περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την επιβράβευση και την απόλαυση. Απόλαυση που συνήθως παίρνουμε από το φαγητό, το shopping ή το σεξ".
Δεν είναι όμως μόνο αυτός ο λόγος που μας σπρώχνει να αποκαλύψουμε πράγματα που ανήκουν κανονικά στην ιδιωτική σφαίρα. Όπως σημειώνει η ειδικός, "συχνά η τάση μας να "πολυλογούμε” σχετίζεται με μια αγωνιώδη προσπάθεια να ελέγξουμε το άγχος μας. Δεδομένου ότι οι περισσότεροι ενδιαφέρονται –και ανησυχούν– για την αποδοχή τους από τον κοινωνικό περίγυρο, καταβάλλουν μεγαλύτερο κόπο προκειμένου να φανούν αστείοι, έξυπνοι ή χαρούμενοι. Συνεπώς, είναι διατεθειμένοι να προσφέρουν τον εαυτό τους στο πιάτο προς τέρψιν του περιβάλλοντός τους, χωρίς να φιλτράρουν όσα γράφουν ή λένε. Σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα αυτή η αλόγιστη αυτοαναφορικότητα καταδεικνύει σύμπτωμα βαθιάς μοναξιάς ή ακόμα και κατάθλιψης".
Σημεία των καιρών ή κάτι πιο σημαντικό που έχει αντίκτυπο και στις ανθρώπινες σχέσεις; Σύμφωνα με την ειδικό, "την εποχή του ψηφιακού ναρκισσισμού, όπου η συνεχής επιδίωξη προσωπικής προβολής θεωρείται κανονικότητα, είναι απόλυτα φυσιολογικό το εγώ μας να τίθεται πάνω από τους άλλους. Μπαίνοντας σε οποιοδήποτε κοινωνικό δίκτυο σήμερα και κάνοντας μια "βόλτα” ανάμεσα στους χρήστες και στις εικόνες που προβάλλονται, παρατηρούμε ότι η πλειονότητα των ανθρώπων παρουσιάζονται ως όμορφοι, γυμνασμένοι, πλούσιοι και ευτυχισμένοι. Αυτό που προβάλλουμε είναι ο εαυτός μας "επεξεργασμένος” σε όλες του τις βάσεις: συναίσθημα, εικόνα, αξίες, απόψεις. Συμπέρασμα;
Η αυτοαναφορικότητα ως "μάστιγα” της εποχής μας απορρέει από την ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση μέσω ψηφιακών μέσων οδηγώντας σε έναν κόσμο "μονόφθαλμης εξουσίας της οθόνης” που συχνά απομονώνει τα άτομα. Και, όπως είναι επόμενο, η εξιδανικευμένη εικόνα στα social media επηρεάζει αρνητικά τις ανθρώπινες σχέσεις αντικαθιστώντας τη βαθιά σύνδεση με την επιφανειακή επιβεβαίωση".
Κάμερα σ’ εμένα!
Σύμφωνα με τον διακεκριμένο Γάλλο κοινωνιολόγο και ερευνητή στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) Jean-Claude Kaufmann, αυτή η αυτοαναφορικότητα οφείλεται σε μια ευρύτερη ιστορική μεταμόρφωση. "Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 υπήρχαν ισχυρά κοινωνικά και ηθικά πλαίσια που όριζαν τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Αργότερα τα πράγματα άλλαξαν. Στις δεκαετίες 1980-2000 τα trends της εποχής απαιτούσαν την εξύμνηση της προσωπικής επιτυχίας, είτε μέσω της καριέρας είτε μέσω του χρήματος και της ατομικής επιβεβαίωσης. Η άνθηση των κοινωνικών δικτύων ενίσχυσε πολύ αυτό το –μέχρι πρότινος κρυμμένο– εγώ μας και δημιούργησε μια νέα ανάγκη: να μιλάμε συνεχώς για τον εαυτό μας. Ζούμε σε μια εποχή που διεγείρει την ανάγκη μας για λόγο. Πρέπει να σχολιάζουμε την παραμικρή πληροφορία, να εκφράζουμε διαρκώς άποψη" σημειώνει ο Jean-Claude Kaufmann.
"Αυτό το σύγχρονο μοντέλο, από τη μια, αντανακλά μια πρωτοφανή χειραφέτηση και ελευθερία, από την άλλη, γεννά μια μεγάλη ψυχική κόπωση. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν έχουν πλέον σαφείς κώδικες και, αφού ο καθένας ορίζει τη δική του ταυτότητα και τις αξίες του, καλούμαστε να οικοδομήσουμε μια νέα σχέση με τους άλλους, κάτι εξαιρετικά δύσκολο". Το αποτέλεσμα; "Η επικοινωνία μπλοκάρει. Είναι η εποχή του "μιλάω, άρα υπάρχω”. Δεν υπάρχει ούτε διάλογος ούτε υγιής ανταλλαγή, μόνο μια παράθεση μονολόγων. Ο άλλος δεν αντιμετωπίζεται πια ως υποκείμενο, αλλά περιορίζεται στον ρόλο του καθρέφτη, ενός απλού κομπάρσου χωρίς χώρο να καταθέσει τα λόγια και τα συναισθήματά του" καταλήγει ο Jean-Claude Kaufmann.
Το αντίδοτο στον κοινωνικό ναρκισσισμό
Πώς όμως μπορεί να διορθωθεί αυτή η ανεξέλεγκτη πορεία του κοινωνικού ναρκισσισμού; Σύμφωνα με τον Jean-Claude Kaufmann, "αυτό που πρέπει πρώτα να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι η αληθινή επαφή δεν είναι μια μάχη με νικητές και ηττημένους. Για να ανακτήσουμε τη χαμένη επαφή, χρειάζεται εγκράτεια και αυτοσυγκράτηση. Θα πρέπει να εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας στο να ακούμε καλύτερα τον άλλο. Και αυτό θα συμβεί αν αρχίσουμε να αναγνωρίσουμε το συναίσθημά του". Μια λύση σε αυτό το πρόβλημα θα ήταν η ευρύτερη επικράτηση του "ήσυχου εγώ".
Ο όρος "quiet ego" επινοήθηκε από την κλινική ψυχολόγο Heidi Wayment και, όπως έχει εξηγεί η ίδια, "δεν έχει να κάνει με την άρνηση του εαυτού μας ή την ταπεινότητα με την παραδοσιακή έννοια. Πρόκειται για μια ισορροπημένη ταυτότητα που συνδυάζει την αυτογνωσία με το ενδιαφέρον για τους άλλους. Όσοι έχουν "ήσυχο εγώ” αυτοπαρατηρούνται χωρίς να τους απορροφά τελείως ο εαυτός τους. Διαθέτουν ταπεινότητα, συμπόνια και την ικανότητα να μπαίνουν στη θέση του άλλου. Θέλουν να εξελιχθούν ως άνθρωποι, αλλά η φιλοδοξία τους δεν τρέφεται από την ανάγκη για επαίνους ή την κυριαρχία επί των άλλων".
Σύμφωνα με τη Heidi Wayment, "οι άνθρωποι που καλλιεργούν αυτή τη νοοτροπία είναι πιο ικανοποιημένοι με τη ζωή τους. Επίσης, είναι πιο ανθεκτικοί συναισθηματικά και έχουν την ικανότητα να προχωρήσουν ακόμα και μετά από τραυματικές καταστάσεις. Αντί να αναλώνονται σε συγκρίσεις ή να παρακινούνται από εγωιστικές ανασφάλειες, βρίσκουν γαλήνη στην αποδοχή και τη σύνδεση με τους άλλους και έναν σκοπό στη ζωή τους έξω από τον εαυτό τους. Το "ήσυχο εγώ” περιλαμβάνει τέσσερις βασικές διαστάσεις: αυτογνωσία χωρίς εμμονή, ενσυναίσθηση και αποδοχή του διαφορετικού, ταπεινότητα ως αποδοχή της ατέλειας και δράση με στόχο τη συλλογική πρόοδο.
Διαβάστε Επίσης
Τα άτομα με "ήσυχο εγώ” γνωρίζουν τα όριά τους, μπορούν να παρατηρούν τον εαυτό τους χωρίς να ταυτίζονται απόλυτα με τις σκέψεις ή τα συναισθήματά τους και έχουν την ικανότητα να βλέπουν τον κόσμο και μέσα από τα μάτια των άλλων. Δεν αναζητούν την υπεροχή, αλλά την αρμονία. Δεν παραιτούνται από τη φιλοδοξία, αλλά δεν την αφήνουν να τους καθορίσει". Σε μια κουλτούρα εθισμένη στον θόρυβο, στην αναγνώριση και την επιβεβαίωση, η ταπεινότητα, η περιέργεια και η ήρεμη δύναμη ίσως είναι τελικά οι πιο ριζοσπαστικές και ικανοποιητικές επιλογές που μπορούμε να κάνουμε.
